Tısbağa Haqqında Məlumat – Növləri, Qidalanması və Yaşayış Mühiti

Tısbağalar, qədim dövrlərdən bəri yer üzündə yaşayan və müxtəlif ekosistemlərin mühüm hissəsini təşkil edən sürünənlərdir. Bu canlılar həm quruda, həm də suda yaşaya bilirlər və uzunömürlülükləri ilə məşhurdurlar. Tısbağalar təkcə maraqlı görünüşləri ilə deyil, həm də ekoloji tarazlığın qorunmasında vacib rol oynamaları ilə diqqət çəkirlər. Bu məqalədə siz tısbağaların həyat tərzi, növləri, yaşayış mühitləri, qidalanma vərdişləri, çoxalma xüsusiyyətləri, təbii düşmənləri və insanlarla əlaqələri barədə ətraflı məlumat əldə edəcəksiniz.

Tisbaga haqqinda melumat

Tısbağaların Ümumi Xarakteristikası

Tısbağalar, Testudines (və ya Chelonia) sırasına aid sürünənlərdir. Onların ən xarakterik xüsusiyyəti sərt qabıqdır ki, bu qabıq həm müdafiə vasitəsi, həm də skeletin bir hissəsi kimi xidmət edir. Tısbağaların bədəni baş, boyun, dörd ayaq və quyruqdan ibarətdir, bütün bu hissələr sərt qabıq tərəfindən qorunur.

Tısbağaların bədən quruluşu və qabıq forması növlərinə görə dəyişir. Məsələn, su tısbağalarının qabığı daha hamar və aerodinamik olur, bu da onlara suda rahat hərəkət etməyə imkan verir. Quruda yaşayan tısbağaların qabığı isə daha qabarıq və sərt olur, bu isə onlara yırtıcılardan qorunmağa kömək edir.

Tısbağaların Fiziki Xüsusiyyətləri

• Qabıq (kabuk): Tısbağaların qabığı iki hissədən ibarətdir: üst hissəsi – karapaks, alt hissəsi – plastron. Bu qabıq skeletlə birləşir və tısbağaları təhlükədən qoruyur.
• Ayaqlar: Quruda yaşayan tısbağaların ayaqları qısa və möhkəmdir, bu onları torpaq üzərində hərəkət etməyə uyğundur. Su tısbağalarının isə ayaqları üzgəcvari olur və sürətli üzməyə imkan verir.
• Baş və boyun: Tısbağalar başlarını və boyunlarını qabıq içərisinə çəkə bilirlər, bu da onları təhlükədən qoruyan əlavə mexanizmdir.
• Ölçü: Tısbağaların ölçüləri çox dəyişkəndir. Kiçik növlər yalnız bir neçə santimetr uzunluğunda olur, böyük növlər isə 2 metrə qədər böyüyə bilər.

Tısbağaların Növləri

Tısbağalar dünyada geniş yayılıb və təxminən 350-400 növü mövcuddur. Onlar əsasən iki qrupa bölünür:

1. Quruda Yaşayan Tısbağalar (Terrestrial Turtles)

Bu tısbağalar əsasən quru ekosistemlərində yaşayır. Onların ayaqları möhkəm və qısa, qabıqları isə qalın və qabarıqdır. Ən məşhur növlərdən bəziləri:

• Quru Tısbağası (Testudo graeca) – Aralıq dənizi bölgələrində yaşayır, əsasən bitkilərlə qidalanır.
• Afrika Quru Tısbağası (Centrochelys sulcata) – Dünyanın ən böyük quruda yaşayan tısbağalarından biridir və Sahra səhrasında rast gəlinir.

2. Su Tısbağaları (Aquatic Turtles)

Su tısbağaları göllərdə, çaylarda və okeanlarda yaşayır. Onlar həm şirin, həm də duzlu suda rast gəlinir. Üzgəcvari ayaqları və hamar qabıqları onlara suda hərəkət etmək üçün uyğunlaşma verir. Məşhur növlərə:

• Qara dəniz su tısbağası (Chelonia mydas) – Okeanlarda rast gəlinir və əsasən dəniz yosunları ilə qidalanır.
• Qara su tısbağası (Emys orbicularis) – Şirin su hövzələrində yaşayır və müxtəlif kiçik canlılarla qidalanır.

Tısbağaların Yaşayış Mühiti

Tısbağaların yaşadığı mühit növlərinə görə fərqlənir. Quruda yaşayan tısbağalar əsasən yarımsəhra və meşəlik ərazilərdə rast gəlinir. Onlar quru torpaq və quru bitkilərlə zəngin bölgələri üstün tuturlar.

Su tısbağaları isə çay, göl və okean ekosistemlərinə uyğunlaşmışdır. Onlar suyun dərinliyinə enmək, yem tapmaq və yırtıcılardan qaçmaq üçün sürətli üzmə qabiliyyətinə malikdirlər.

Əsas yaşayış mühitləri:

• Quru tısbağaları – yarımsəhra, meşə və çöllər.
• Şirin su tısbağaları – göllər, çaylar və bataqlıqlar.
• Dəniz tısbağaları – okean sahilləri və dəniz yosunluğu sahələri.

Tısbağaların Qidalanması

Tısbağaların qidalanma vərdişləri onların növünə görə dəyişir. Ümumilikdə tısbağalar herbivor, omnivor və bəzi hallarda carnivor qidalanırlar.

1. Quruda Yaşayan Tısbağalar

Quru tısbağaları əsasən bitki yeyən (herbivor) olur. Onlar yarpaqlar, çiçəklər, meyvələr və otlarla qidalanırlar. Bəzi növlər kiçik həşəratları da yeyir, amma əsas qida mənbələri bitkilərdir.

2. Su Tısbağaları

Su tısbağaları həm bitki, həm də heyvan mənşəli qidalarla qidalanır. Onlar balıq, su böcəkləri, yumuşaq heyvanlar və yosunlarla bəslənir. Dəniz tısbağaları əsasən yosun və dəniz bitkiləri ilə qidalanır, bəzi növlər isə balıq və kiçik dəniz canlılarını yeyir.

Tısbağaların Həyat Dövrü və Çoxalması

Tısbağalar uzunömürlü canlılardır. Onların ömür uzunluğu növlərinə görə fərqlənir, amma bəzi növlər 50 ildən 150 ilə qədər yaşayır.

Çoxalma Prosesi

Tısbağalar yumurta ilə çoxalırlar. Dişi tısbağa torpaqda və ya qumlu sahildə yuva qurur və yumurtalarını torpağa qoyur. Yumurtaların inkubasiya dövrü 2-3 aydan 6 aya qədər davam edə bilər. İnkişaf müddəti ətraf mühitin temperaturuna bağlıdır: yüksək temperatur daha sürətli inkubasiyaya səbəb olur.

Yumurta və Balalar

• Yumurta rəngi və ölçüsü növə görə dəyişir.
• Yuva torpaq altında qorunur və dişi tısbağa yumurtalardan sonra onları tərk edir.
• Balalar özləri torpaqdan çıxaraq həyatda qalmağa çalışırlar və ilkin mərhələdə yırtıcılara qarşı həssasdırlar.

Tısbağaların Davranış və Sosial Həyatı

Tısbağalar əsasən tənha yaşayan canlılardır, lakin bəzi növlər qrup şəklində rast gəlinə bilər. Onlar çox hərəkətsiz görünə bilsələr də, hərəkət və qidalanma zamanı sürətli ola bilirlər.

• Hərəkət: Quruda tısbağalar yavaş hərəkət edir, su tısbağaları isə sürətli üzür.
• Ünsiyyət: Tısbağalar əsasən səslə deyil, jest və kimyəvi izlərlə ünsiyyət qururlar.
• Hibernasiya: Soyuq iqlimli bölgələrdə tısbağalar qış yuxusuna gedirlər, yəni torpaq altında və ya suyun dibində uzun müddət dinc qalırlar.

Təbii Düşmənlər və Təhlükələr

Tısbağaların təbii düşmənləri arasında quşlar, ilanlar, böyük balıqlar və bəzi yırtıcı məməlilər yer alır. Balaca balalar xüsusilə həssasdır və çox vaxt yırtıcılar tərəfindən ovlanır.

İnsan fəaliyyəti də tısbağalar üçün böyük təhlükədir. Ətraf mühitin pozulması, ovlanma, su çirkliliyi və plastik tullantılar onların sayının azalmasına səbəb olur.

İnsan və Tısbağalar

Tısbağalar tarixi olaraq insan mədəniyyətində də mühüm yer tutub. Onlar uzunömürlülükləri, sakit təbiətləri və möhkəm qabıqları ilə simvolik mənalar daşıyırlar:

• Mədəniyyət və Simvolika: Tısbağalar səbr, dözümlülük və uzunömürlülüyün simvolu sayılır.
• Ev Heyvanı: Kiçik növlər bəzən ev şəraitində saxlanılır, lakin onlara düzgün qidalanma və mühit təmin edilməlidir.
• Qorunma: Bir çox tısbağa növləri beynəlxalq qaydalarla qorunur və ticarətinə məhdudiyyət qoyulub.

Tısbağaları Qorumaq Üçün Tədbirlər

Tısbağaların gələcək nəsillərə qalması üçün bir sıra qoruma tədbirləri həyata keçirilir:

1. Yaşayış mühitlərinin qorunması: Tısbağaların yaşadığı torpaq və su mühitlərinin təmiz və sağlam saxlanması vacibdir.
2. Ov və ticarətə nəzarət: Təbiətdən yığılmasının və satılmasının qarşısı alınmalıdır.
3. Maarifləndirmə: İnsanlar arasında tısbağaların əhəmiyyəti və qorunması barədə maarifləndirmə işləri aparılmalıdır.
4. Qoruma proqramları: Zooloji parklar və qorunan ərazilərdə tısbağaların çoxaldılması və təbii mühitə qaytarılması proqramları həyata keçirilir.