Anevrizma, damar divarının zəifləməsi nəticəsində həmin damarın müəyyən hissəsinin şişərək genişlənməsi ilə xarakterizə olunan ciddi bir tibbi vəziyyətdir. Bu genişlənmə adətən damar divarının elastikliyini itirməsi ilə əlaqədardır və zaman keçdikcə böyüyə bilər. Anevrizma çox vaxt simptomsuz inkişaf edir və təsadüfən aşkarlanır, lakin müəyyən hallarda həyati təhlükə yarada bilər. Xüsusilə partlama (ruptura) baş verdikdə ciddi daxili qanaxma və ölüm riski ortaya çıxır.

Anevrizma anlayışı həm arteriyalarda, həm də nadir hallarda venalarda müşahidə oluna bilər, lakin daha çox arteriyalarda rast gəlinir. Bu, arterial təzyiqin yüksək olması ilə bağlıdır, çünki arteriyalar ürəkdən gələn yüksək təzyiqli qanı daşıyır.

Anevrizma nedir

Anevrizmanın yaranma mexanizmi

Anevrizmanın yaranması damar divarının strukturunun zəifləməsi ilə başlayır. Normal halda damar divarı elastik və möhkəm olur, lakin müəyyən faktorlar bu strukturu pozaraq divarın nazikləşməsinə səbəb olur. Nəticədə damar daxilindəki qan təzyiqi həmin zəif nöqtəni genişləndirir və şişkinlik əmələ gətirir.

Bu proses adətən tədricən inkişaf edir. İlk mərhələdə kiçik ölçülü genişlənmə müşahidə oluna bilər, lakin zaman keçdikcə bu sahə böyüyərək daha riskli hala gəlir. Damar divarının daha da zəifləməsi nəticəsində isə partlama ehtimalı artır.

Anevrizmanın növləri

Anevrizmalar yerləşdiyi nahiyəyə və formasına görə müxtəlif növlərə ayrılır. Ən çox rast gəlinən növlərdən biri beyin damarlarında yaranan serebral anevrizmalardır. Digər geniş yayılmış növ isə aorta damarında yaranan anevrizmalardır. Aorta bədənin ən böyük arteriyasıdır və burada yaranan problemlər çox ciddi nəticələrə səbəb ola bilər.

Formasına görə anevrizmalar iki əsas tipə bölünür. Birincisi kisəvari (sakkulyar) anevrizmadır ki, bu zaman damar divarında baloncuk kimi çıxıntı yaranır. İkincisi isə fusiform anevrizmadır və bu halda damar boyunca genişlənmə müşahidə olunur.

Beyin anevrizması və xüsusiyyətləri

Beyin anevrizması beyin damarlarında yaranan genişlənmədir və ən təhlükəli növlərdən biri hesab olunur. Bu tip anevrizma çox vaxt uzun müddət heç bir əlamət vermir. Lakin böyüdükdə və ya partladıqda ciddi nevroloji problemlər yarada bilər.

Beyin anevrizmasının partlaması subaraknoid qanaxmaya səbəb olur. Bu vəziyyət qəfil və şiddətli baş ağrısı, huşun itməsi, ürəkbulanma və qusma ilə müşayiət oluna bilər. Bu hal təcili tibbi müdaxilə tələb edir.

Aorta anevrizması

Aorta anevrizması döş qəfəsi və ya qarın nahiyəsində yerləşə bilər. Qarın aortası anevrizması daha çox rast gəlinir və adətən yaşlı insanlarda müşahidə olunur. Bu tip anevrizma uzun müddət simptomsuz qala bilər, lakin böyüdükcə qarında pulsasiya hissi və ya ağrı yarada bilər.

Aorta anevrizmasının partlaması çox ciddi daxili qanaxma ilə nəticələnir və həyati təhlükə yaradır. Buna görə erkən diaqnoz və mütəmadi nəzarət olduqca vacibdir.

Anevrizmanın yaranma səbəbləri

Anevrizmanın yaranmasına səbəb olan faktorlar çoxşaxəlidir. Genetik meyillilik mühüm rol oynayır. Bəzi insanlarda damar divarının struktur zəifliyi irsi olaraq mövcud olur.

Yüksək qan təzyiqi damar divarına əlavə yük yaradır və bu da anevrizma riskini artırır. Siqaret çəkmək damarların elastikliyini azaldır və onların zədələnməsinə səbəb olur. Bundan əlavə, ateroskleroz kimi damar xəstəlikləri də anevrizmanın inkişafına şərait yaradır.

Travmalar və infeksiyalar da bəzi hallarda anevrizmanın yaranmasına səbəb ola bilər. Xüsusilə damar divarını zədələyən infeksiyalar risk faktorları arasında yer alır.

Risk faktorları

Anevrizmanın inkişaf riskini artıran amillər arasında yaş mühüm yer tutur. Yaş artdıqca damarların elastikliyi azalır və zəifləmə ehtimalı artır. Kişilərdə bəzi növ anevrizmalar daha çox müşahidə olunsa da, qadınlarda beyin anevrizması riski nisbətən yüksəkdir.

Hipertoniya, siqaret istifadəsi, piylənmə və qeyri-sağlam qidalanma kimi həyat tərzi faktorları da bu vəziyyətin yaranmasına təsir edir. Eyni zamanda, ailə tarixində anevrizma olan şəxslərdə risk daha yüksəkdir.

Anevrizmanın simptomları

Anevrizma çox vaxt heç bir əlamət vermədən inkişaf edir. Bu səbəbdən “səssiz təhlükə” kimi də tanınır. Lakin bəzi hallarda müəyyən simptomlar müşahidə oluna bilər.

Beyin anevrizması zamanı göz arxasında ağrı, görmə pozğunluğu və ya baş ağrıları meydana çıxa bilər. Aorta anevrizmasında isə qarın və ya döş nahiyəsində ağrı hissi yarana bilər.

Anevrizma partladıqda simptomlar kəskin və ağır olur. Şiddətli ağrı, huşun itməsi, təzyiqin düşməsi və şok vəziyyəti baş verə bilər. Bu hal təcili tibbi yardım tələb edir.

Diaqnostika üsulları

Anevrizmanın diaqnozu müasir tibbi görüntüləmə üsulları ilə qoyulur. Kompüter tomoqrafiyası (KT), maqnit rezonans tomoqrafiyası (MRT) və ultrasəs müayinələri ən çox istifadə olunan üsullardır.

Angioqrafiya isə damarların daha dəqiq görüntülənməsini təmin edir və xüsusilə beyin anevrizmalarının aşkarlanmasında mühüm rol oynayır. Erkən diaqnoz həyat qurtarıcı ola bilər.

Müalicə üsulları

Anevrizmanın müalicəsi onun ölçüsündən, yerləşdiyi yerdən və partlama riskindən asılı olaraq dəyişir. Kiçik və risk daşımayan anevrizmalar bəzən sadəcə müşahidə altında saxlanılır.

Cərrahi müdaxilə isə daha böyük və riskli hallarda tətbiq olunur. Açıq cərrahiyyə zamanı anevrizma kliplənir və qan axını dayandırılır. Digər bir üsul isə endovaskulyar müdaxilədir ki, bu zaman damar daxilindən xüsusi spirallar yerləşdirilərək anevrizma bağlanır.

Profilaktika və qorunma yolları

Anevrizmanın qarşısını tam almaq mümkün olmasa da, risk faktorlarını azaltmaqla ehtimalı minimuma endirmək olar. Sağlam həyat tərzi bu baxımdan böyük əhəmiyyət daşıyır.

Qan təzyiqinin nəzarətdə saxlanılması, siqaretin tərgidilməsi və balanslı qidalanma damar sağlamlığını qoruyur. Mütəmadi tibbi müayinələr isə erkən aşkarlanma üçün vacibdir.

Anevrizmanın həyat keyfiyyətinə təsiri

Anevrizma diaqnozu insanın psixoloji vəziyyətinə də təsir göstərə bilər. Xüsusilə partlama riski olan hallarda xəstələrdə narahatlıq və stress müşahidə olunur.

Müalicə və nəzarət düzgün aparıldıqda isə bir çox insan normal həyatına davam edə bilər. Tibbi tövsiyələrə əməl etmək bu baxımdan əsas şərtdir.