Azıx Mağarası: Azərbaycan Paleolitinin Ən Qədim İnsan İzləri
Azıx mağarası — dünyanın ən qədim yaşayış məskənlərindən və arxeoloji abidələrindən biri — Azərbaycan Respublikasının Qarabağ bölgəsində, Xocavənd rayonunun Azıx kəndi yaxınlığında yerləşir. Bu mağara insan sivilizasiyasının ilk mərhələlərinə, yəni Paleolit (Daş dövrü) dövrünə aid izlərə işıq tutur. Burada insan yaşayış nümunələri, alətləri, ocaq yerləri və erkən insan qalıqları tapılıb.
Bu məqalədə biz:
- Azıx mağarasının yerləşməsi və coğrafi xüsusiyyətləri,
- Onun kəşfi və arxeoloji tədqiqat tarixi,
- Tapıntılar — ocaqlar, alətlər, insan və heyvan qalıqları,
- Stratiqrafik qatlar və yaşlaşma,
- “Azıxantrop” — Azıx insanı,
- Müasir tədqiqatlar və gələcək perspektivlər
kimi mövzuları ardıcıllıqla əhatə edəcəyik.
Azix magarasi haqqinda melumat
1. Azıx Mağarasının Coğrafi Mövqeyi və Fiziki Xüsusiyyətləri
Azıx mağarası Azərbaycan ərazisində Kiçik Qafqaz dağlarının cənub-şərq yamacında, Quruçay dərəsində yerləşir. Mağaranın yeri dəniz səviyyəsindən təxminən 900–1400 metr yüksəklikdədir və ətrafı sıx meşəliklərlə əhatə olunub.
Mağara təbii eroziya və karst prosesləri nəticəsində formalaşmış kalker mağarasıdır. Bir neçə geniş salondan və dar keçidlərdən ibarət olan bu kompleksin uzunluğu 600 metrə qədər uzanır və bəzi hissələrin tavan hündürlüyü 20–25 metrə çatır. Ümumi sahəsi isə təxminən 8000 kvadrat metr təşkil edir.
2. Kəşf və Arxeoloji Tədqiqatların Tarixi
Azıx mağarası barədə ilkin elmi məlumatlar 1960-cı ildə Azərbaycan arxeoloqu Məmmədəli Hüseynov tərəfindən aparılan qazıntılar zamanı əldə edilib. O, mağaranın cənub girişində sistemli arxeoloji araşdırmalar apararaq burada çox qatlı stratiqrafiya və qədim insan mədəniyyətinə aid tapıntılar aşkar edib.
1960–1985-ci illər ərzində aparılan genişmiqyaslı tədqiqatlar nəticəsində mağara çöküntülərində 10-dan çox mədəni təbəqə müəyyən edilib və müxtəlif dövrlərə aid material mədəniyyəti nümunələri tapılıb.
3. Stratiqrafiya və Mədəni Təbəqələr
Azıx mağarasının unikallığı onun çox qatlı stratiqrafik quruluşunda gizlənib. Artefaktların və çöküntülərin təhlili göstərir ki, mağara təxminən 1,2 milyon il əvvəldən başlayaraq müxtəlif hominid növləri tərəfindən mərhələli şəkildə istifadə olunub.
- 10-cu təbəqə — ən qədim qat, təxminən 1,2 milyon il əvvələ aiddir, çox erkən paleolit kulturasını əks etdirir.
- 7–9-cu qatlar — orta paleolit mərhələlərini əks etdirir, burada daş alətlər və fauna qalıqları daha zəngindir.
- 3–6-cı qatlar — orta və son paleolit dövrlərinə aiddir, o cümlədən Acheulean dövrü tapıntıları.
- 1–2-ci qatlar — daha yeni dövrlərə (Orta əsrlər, Eneolit, Tunc dövrü) aid maddi mədəniyyət nümunələri saxlayır.
Bu stratiqrafiya dünyanın digər mağara komplekslərindən fərqli olaraq ardıcıl insan fəaliyyətini əks etdirir.
4. Tapıntılar: Daş Alətləri, Ocaqlar, Fauna və İnsan Qalıqları
4.1. Daş Alətləri və Mədəniyyət
Azıx mağarasından minlərlə daş alət tapılıb. Bu alətlər əsasən çaxmaqdaşı və obsidian kimi sərt materiallardan hazırlanıb və kəsici, qazıyıcı, deşici və zərbə alətləri kimi istifadə olunurdu.
- Əvvəlki qatlarda sadə kəsici daş qəlpələr tapılıb.
- Daha aşağı qatlarda isə daha mürəkkəb, iki tərəfli emal edilmiş alətlər — Acheulean tipli formalar aşkar edilib.
Bu alətlər insan texnologiyasının və düşüncə qabiliyyətinin inkişafını göstərir.
4.2. Ocaq İzləri və İnsan Fəaliyyəti
Mağaranın müxtəlif qatlarından bir neçə ocaq yeri tapılıb. Ocaq istilik və işıq mənbəyi olmaqla yanaşı, qida və ov məhsullarının emalında da istifadə olunurdu. Bu ocaqlar mağaranın davamlı yaşayış məskəni olduğunu göstərir.
4.3. Heyvan Qalıqları
Mağaradan minlərlə heyvan sümüyü tapılıb. Bunlar qoyun, maral, ayı və digər böyük məməlilərə aiddir. Tapıntılar göstərir ki, mağaranın sakinləri ovçuluqla yanaşı yığıcılıqla məşğul olublar. Həmçinin, fauna qalıqları dövrün iqlimi və ətraf mühitini anlamağa imkan verir.
4.4. İnsan Qalıqları — Azıxantrop
1968-ci ildə mağaradan tapılan çənə sümüyü Azıxantrop adlandırılıb və təxminən 300–400 min il əvvələ aid edilir. Bu fosil nadir tapıntıdır və insan təkamülünü anlamaqda böyük əhəmiyyət daşıyır.
5. Dünya Miqyasında Əhəmiyyət
5.1. Stratiqrafiyanın Dərinliyi və Ardıcılığı
Azıx mağarasının təxminən 14,5 metr qalınlığında çöküntü qatları vardır. Bu qatlar ardıcıl olaraq müxtəlif mədəniyyət səviyyələrini əks etdirir və dünyada nadir rast gəlinən bir nümunədir.
5.2. Müxtəlif Hominid Növlərinin İzləri
Tapıntılar göstərir ki, mağara müxtəlif paleolit dövrlərində müxtəlif hominid qrupları tərəfindən istifadə olunub — erkən Homo erectus səviyyəsindən başlayaraq, Neandertal tipli qruplara qədər.
5.3. İlk İnsan Mədəniyyətləri və Alət Hazırlama Texnikası
Daş alətləri və ocaq izləri insan mədəni inkişafının ən qədim mərhələlərini əks etdirir və erkən insanların düşüncə və planlaşdırma qabiliyyətini göstərir.
6. Müasir Tədqiqatlar və Gələcək Perspektiv
Son illərdə Azıx mağarası ilə bağlı tədqiqatlar sürətlənib. 2025-ci ildə aparılan ekspedisiyalar mağaranın stratiqrafik qatlarını daha dərindən araşdırmaq üçün çoxlu nümunə toplayıb. Bu nümunələr müasir laboratoriya metodları ilə təhlil edilərək mağaranın tarixini daha dəqiq müəyyən etməyə imkan verəcək.
Bu, mağaranın yalnız keçmişi deyil, həm də gələcək araşdırmalar üçün geniş imkanlar təqdim etdiyini göstərir.
7. Azıx Mağarası və Azərbaycan Tarixi Kimliyi
Azıx mağarası Azərbaycan üçün yalnız arxeoloji abidə deyil, həm də qədim tariximizin və regionun insan təkamülündəki rolunun simvoludur. Burada tapılan tapıntılar Azərbaycan tarixinin qlobal səviyyədə anlaşılmasına imkan verir.
