Yonca: Növləri, Faydaları və Becərilməsi – Tam Bələdçi

January 2, 2026

6 3 minutes read

Yonca, təbiətdə ən çox rast gəlinən və həm kənd təsərrüfatında, həm də ekosistemdə mühüm rol oynayan bitkilərdən biridir. Onun elmi adı Trifolium olub, Fabaceae (ləçəklilər) fəsiləsinə aiddir. Yonca həm heyvan yemi kimi geniş istifadə olunur, həm də torpağın münbitliyini artırmaqda əvəzsizdir. Bu məqalədə biz yoncanın tarixi, növləri, təsnifatı, becərilməsi, faydaları və ekoloji əhəmiyyəti haqqında ətraflı məlumat verəcəyik.

Yonca haqqinda melumat

Yoncanın Tarixi və Yayılması

Yonca çox qədimdən insanlar tərəfindən yetişdirilən bitki olub. Arxeoloji tədqiqatlar göstərir ki, yonca min illər öncə Avropa və Asiyanın bəzi hissələrində kənd təsərrüfatında istifadə olunub. İlk dəfə yazılı mənbələrdə yonca qədim Roma dövründə təsvir edilmişdir. Romalılar yoncanı həm heyvan yemi, həm də torpağın gübrələnməsi məqsədilə istifadə edirdilər.

Yonca hazırda dünyada çox geniş yayılıb. ABŞ, Avropa ölkələri, Kanada və Azərbaycan kimi ölkələrdə kənd təsərrüfatı bitkisi kimi böyük əhəmiyyət kəsb edir. Onun müxtəlif iqlim şəraitinə uyğunlaşması, onu fermerlər üçün ideal seçim edir.

Yoncanın Təsnifatı və Növləri

Elmi Təsnifat

Krallıq: Plantae
Fəsilə: Fabaceae
Cins: Trifolium
Növ: Təxminən 300-400 növ mövcuddur

Yoncanın növləri əsasən iki qrupa bölünür:

İllik yonca (Annual clover) – qısa ömürlü, bir mövsümdə yetişir.
Çoxillik yonca (Perennial clover) – bir neçə il boyu torpaqda qalaraq məhsul verir.

Ən Populyar Yonca Növləri

Ağ yonca (Trifolium repens) – ən çox yayılmış növdür, torpaq münbitliyini artırmaq və heyvan yemi üçün ideal hesab olunur.
Qırmızı yonca (Trifolium pratense) – yüksək qida dəyərinə malikdir, xüsusilə südçülük təsərrüfatlarında geniş istifadə edilir.
Sarı yonca (Trifolium aureum) – toxum verməsi və torpaq üzərində örtük yaratması ilə tanınır.
Bal yoncası (Trifolium hybridum) – bal arıçıları üçün ideal nektar mənbəyidir.

Yoncanın Bioloji Xüsusiyyətləri

Yonca çoxillik ot bitkisi olub, mülayim və rütubətli iqlim şəraitində daha yaxşı inkişaf edir. Onun kök sistemi dərinə enir və torpağı havalandırır. Yonca bitkisinin əsas bioloji xüsusiyyətləri aşağıdakılardır:

Kök sistemi: Dərin, çoxsaylı yan köklərə malikdir, torpağın strukturunu yaxşılaşdırır.
Yarpaqlar: Üçlü yarpaqları ilə tanınır; bəzi növlərdə yarpaq uclarında ağ ləkələr olur.
Çiçəklər: Kiçik, lələkli çiçəkləri kolba və ya baş şəklində toplanır, rəngləri ağ, qırmızı və sarı ola bilər.
Toxum: Toxumlar kiçik, yuvarlaq və bərk olur, uzun müddət saxlanıla bilər.

Yoncanın Becərilməsi

Yoncanın becərilməsi onun məhsuldarlığını artırmaq üçün vacibdir. Bu proses bir neçə mərhələdən ibarətdir:

1. Torpaq Seçimi və Hazırlığı

Yonca münbit torpaqlarda daha yaxşı inkişaf edir. Ən uyğun torpaq növləri:

Qumlu-çil torpaqlar
Orta dərəcədə turşu torpaqlar (pH 6.0–7.0)
Yaxşı drenas edilmiş torpaq

Torpaq əkimdən əvvəl yaxşı hazırlanmalı və lazımi gübrələrlə zənginləşdirilməlidir.

2. Əkin Zamanı

İllik yonca – erkən yazda əkilir.
Çoxillik yonca – yaz və payız mövsümlərində əkilə bilər.

Əkin sıxlığı torpaq növünə və növün böyüklüyünə görə dəyişir, amma orta hesabla 2–3 kq/ha toxum istifadə olunur.

3. Suvarma və Baxım

Yonca rütubəti sevir, amma suyun durğun olması köklərin çürüməsinə səbəb ola bilər. Ona görə də suvarma mütənasib olmalıdır. Həmçinin, otlaq və əkin sahələrində otların vaxtında təmizlənməsi məhsuldarlığı artırır.

4. Zərərvericilər və Xəstəliklər

Yonca bir sıra xəstəliklərə və zərərvericilərə qarşı həssasdır:

Göbələk xəstəlikləri: çürümə, pas
Zərərvericilər: yonca yarpaq qurdu, yaprak böcəyi

Bu problemlərin qarşısını almaq üçün münbit torpaq, düzgün suvarma və bioloji mübarizə üsullarından istifadə olunur.

Yoncanın Faydaları

1. Heyvan Yemi

Yonca yüksək protein və lif tərkibinə malik olduğu üçün heyvan qidasında vacibdir. Südçülük və qoyunçuluq təsərrüfatlarında yonca əsas yem kimi istifadə olunur.

Süd verən inəklər üçün protein mənbəyi
Qoyun və keçilər üçün enerji və qida dəyəri yüksək yem

2. Torpaq Münbitliyi

Yonca torpağa azot bağlayır, yəni torpağın azot tərkibini artıraraq digər bitkilərin böyüməsini stimullaşdırır. Bu, kənd təsərrüfatında gübrəyə qənaət etməyə imkan verir.

3. Ekoloji Faydalar

Torpaq eroziyasının qarşısını alır
Yeraltı su ehtiyatlarını qoruyur
Arılar üçün nektar mənbəyi təmin edir

4. Tibb və İnsan Sağlamlığı

Qırmızı yonca və bəzi digər növləri tibbdə istifadə olunur. Onun faydaları:

Antioksidant xüsusiyyətlər
Hormon balansını dəstəkləyən tərkib
Qan dövranını yaxşılaşdırma

Yoncanın İqtisadi Əhəmiyyəti

Yonca kənd təsərrüfatında və heyvandarlıqda iqtisadi baxımdan çox əhəmiyyətlidir. O, həm heyvanların qida xərclərini azaldır, həm də torpağın uzun müddət məhsuldar qalmasına kömək edir. Dünyada yonca bazarı böyükdür və xüsusilə Avropa və Amerika ölkələrində yüksək tələbat var. Azərbaycanda da yonca əkin sahələri ildən-ilə artır və kənd təsərrüfatında strateji bitki kimi qiymətləndirilir.