28 May Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti – Tarixi, Əhəmiyyəti və Mirası
Azərbaycan tarixində elə günlər var ki, onlar təkcə bir tarix deyil, bütöv bir xalqın taleyini dəyişən dönüş nöqtəsidir. 28 May 1918-ci il məhz belə günlərdən biridir. Bu tarixdə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti (AXC) elan edilmiş və Azərbaycan xalqı ilk dəfə olaraq müasir, demokratik, parlamentli respublika qurduğunu bütün dünyaya bəyan etmişdir.
Bu məqalədə 28 Mayın tarixi mahiyyəti, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin yaranma şəraiti, gördüyü işlər, daxili və xarici siyasəti, süqut səbəbləri və müasir Azərbaycan dövləti üçün əhəmiyyəti ətraflı şəkildə izah ediləcək. Oxucu əvvəlcədən heç bir məlumata sahib deyilmiş kimi mövzu sadə, aydın və məntiqli ardıcıllıqla təqdim olunacaq.
28 may haqqinda melumat
28 May tarixinə aparan yol: XIX əsrin sonu – XX əsrin əvvəli
Çar Rusiyası dövründə Azərbaycan
XIX əsrin əvvəllərindən etibarən Azərbaycan torpaqları Rusiya imperiyasının tərkibində idi. Bu dövrdə:
- Azərbaycan xalqı siyasi hüquqlardan məhrum idi
- Milli dövlətçilik ənənələri zəiflədilmişdi
- Ana dilində təhsil və mətbuat məhdudlaşdırılırdı
Buna baxmayaraq, XIX əsrin sonlarında Azərbaycan ziyalıları arasında milli oyanış prosesi başladı. Həsən bəy Zərdabi, Əlimərdan bəy Topçubaşov, Məhəmməd ağa Şahtaxtlı kimi şəxsiyyətlər xalqı maarifləndirməyə, milli şüuru gücləndirməyə çalışırdılar.
1905–1917-ci illər: Milli hərəkatın güclənməsi
1905-ci il Rus inqilabı imperiya daxilində yaşayan xalqlara nisbi azadlıqlar verdi. Bu dövrdə:
- Azərbaycan dilində qəzet və jurnallar artdı
- Siyasi təşkilatlar formalaşmağa başladı
- Milli muxtariyyət ideyaları müzakirə olunurdu
1917-ci ildə Rusiyada baş verən Fevral və Oktyabr inqilabları isə imperiyanın dağılmasını sürətləndirdi. Bu, Azərbaycan xalqı üçün tarixi fürsət idi.
28 May 1918: Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin elan edilməsi
Müstəqillik Bəyannaməsi
28 May 1918-ci ildə Tiflisdə fəaliyyət göstərən Azərbaycan Milli Şurası tarixi qərar qəbul edərək Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin yaradıldığını elan etdi. Həmin gün qəbul olunan İstiqlal Bəyannaməsi aşağıdakı əsas prinsipləri əks etdirirdi:
- Azərbaycan tam müstəqil dövlətdir
- İdarəetmə forması demokratik respublikadır
- Bütün vətəndaşlara milliyyətindən, dinindən və cinsindən asılı olmayaraq bərabər hüquqlar verilir
- Azərbaycan xalqı öz torpağının sahibidir
Bu bəyannamə dövrü üçün son dərəcə qabaqcıl və cəsarətli sənəd idi.
AXC-nin paytaxtı və ilk hökuməti
İlk mərhələdə Bakı işğal altında olduğu üçün paytaxt Gəncə şəhəri elan edildi. Sonradan Bakı azad edildikdən sonra paytaxt ora köçürüldü.
İlk hökumətin başçısı Fətəli xan Xoyski oldu. Azərbaycan tarixində ilk dəfə olaraq milli hökumət formalaşdı.
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin dövlət quruculuğu
Parlamentli respublika modeli
AXC Şərqdə ilk parlamentli demokratik respublika idi. Parlamentdə:
- Azərbaycanlılarla yanaşı
- Ruslar, ermənilər, yəhudilər, almanlar və digər xalqlar
təmsil olunurdu.
Bu, multikulturalizm və tolerantlıq baxımından dövrünü xeyli qabaqlayan bir model idi.
Qadınlara seçki hüququ
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti qadınlara seçki hüququ verən ilk müsəlman ölkəsi oldu. Hətta bir çox Avropa dövlətləri bu hüququ daha gec tanımışdı. Bu fakt AXC-nin nə qədər mütərəqqi olduğunu açıq şəkildə göstərir.
Dövlət dili, bayraq və rəmzlər
AXC dövründə:
- Azərbaycan dili dövlət dili elan edildi
- Üçrəngli bayraq qəbul olundu
- Mavi – türklük
- Qırmızı – müasirlik və demokratiya
- Yaşıl – islam mədəniyyəti
Bu bayraq bu gün də müstəqil Azərbaycanın rəmzidir.
Təhsil, mədəniyyət və ordu quruculuğu
Təhsil sahəsində islahatlar
AXC qısa müddət ərzində təhsil sahəsində ciddi addımlar atdı:
- 1919-cu ildə Bakı Dövlət Universiteti yaradıldı
- Ana dilində təhsil genişləndirildi
- Xaricə tələbə göndərilməsi proqramları başladı
Bu addımlar gələcək milli kadrların formalaşmasına xidmət edirdi.
Milli ordunun yaradılması
Müstəqil dövlətin qorunması üçün Azərbaycan Milli Ordusu yaradıldı. Ordunun formalaşmasında:
- Azərbaycanlı zabitlər
- Osmanlıdan gələn hərbi mütəxəssislər
mühüm rol oynadılar.
1918-ci ilin sentyabrında Bakı şəhəri işğaldan azad edildi.
Xarici siyasət və beynəlxalq tanınma
Diplomatik əlaqələr
AXC qısa müddətdə bir çox dövlətlərlə diplomatik münasibətlər qurdu:
- Osmanlı dövləti
- Gürcüstan
- İran
- Avropa ölkələri
1919–1920-ci illərdə Paris Sülh Konfransında Azərbaycan nümayəndə heyəti iştirak etdi.
De-fakto tanınma
1920-ci ilin əvvəlində Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Antanta dövlətləri tərəfindən de-fakto tanındı. Bu, beynəlxalq hüquq baxımından çox mühüm nailiyyət idi.
AXC-nin süqutu: səbəblər və nəticələr
Daxili və xarici təzyiqlər
AXC cəmi 23 ay yaşadı. Süqutun əsas səbəbləri:
- Gənc dövlətin zəif iqtisadiyyatı
- Daxili siyasi parçalanmalar
- Sovet Rusiyasının hərbi təzyiqi
1920-ci il 28 aprel tarixində Qızıl Ordu Bakıya daxil oldu və Azərbaycan sovetləşdirildi.
Amma ideya məğlub olmadı
AXC süqut etsə də, onun ideyaları yaşadı. Müstəqillik düşüncəsi xalqın yaddaşından silinmədi. Bu ideyalar 70 il sonra yenidən dirçəldi.
28 May və müasir Azərbaycan dövləti
1991-ci ildə müstəqilliyin bərpası
1991-ci ildə SSRİ dağıldıqdan sonra Azərbaycan yenidən müstəqilliyini elan etdi. Bu zaman məhz AXC-nin varisi olduğunu bəyan etdi:
- Dövlət bayrağı bərpa olundu
- 28 May Respublika Günü kimi qeyd edildi
- AXC liderlərinin irsi yenidən qiymətləndirildi
Heydər Əliyev və AXC irsi
Ümummilli lider Heydər Əliyev AXC irsinin qorunmasına xüsusi önəm verirdi. Onun təşəbbüsü ilə:
- AXC xadimlərinin adları bərpa edildi
- Tarixi sənədlər araşdırıldı
- Dövlətçilik ənənələri gücləndirildi
28 May bu gün necə qeyd olunur?
Müasir Azərbaycanda 28 May – Müstəqillik Günü dövlət səviyyəsində qeyd olunur:
- Rəsmi tədbirlər
- Konfranslar və elmi müzakirələr
- Gənclər üçün maarifləndirici proqramlar
- Bayram konsertləri
Bu gün həm tarixə hörmət, həm də gələcəyə baxış günüdür.
28 Mayın tarixi və mənəvi əhəmiyyəti
28 May Azərbaycan xalqına sübut etdi ki:
- Dövlət qurmaq mümkündür
- Azadlıq əldə olunur, qorunur və ötürülür
- Demokratik dəyərlər milli kimliyə zidd deyil
Bu tarix təkcə keçmişin xatirəsi deyil, gələcəyin məsuliyyətidir.
