İlk Komputer: Tarixi, ENIAC və Komputer Texnologiyasının Başlanğıcı
Texnologiyanın sürətli inkişaf etdiyi bir dövrdə yaşayırıq. Smartfonlar, süni intellekt, bulud texnologiyası — hamısı gündəlik həyatımızın bir parçasıdır. Amma bu inkişafın başlanğıc nöqtəsi harada idi? İlk komputer nə vaxt yaranıb? və bu ilk komputer necə işləyirdi kimi fundamental suallar çoxları üçün maraqlıdır.
Bu məqalədə biz komputer tarixinin başlanğıcını, ilkin cihazların necə əmələ gəldiyini, “ilk komputer” termini ilə nə nəzərdə tutulduğunu və bugünkü komputerlərlə müqayisəsini səviyyəli və əyləncəli dillə araşdıracağıq.
Ilk komputer haqqinda melumat
Komputer anlayışına giriş
Komputer nədir?
Bir çox insan “komputer” deyəndə dərhal noutbuk və ya masaüstü kompüteri düşünür. Amma texniki baxımdan komputer — məlumatları qəbul edən, bu məlumatları müəyyən proqram və alqoritmlər üzrə işləyən və nəticə verən cihazdir.
Bu üç əsas komponent deməkdir:
- Giriş — məlumatın daxil olması
- Emal — məlumatın işlənməsi
- Çıxış — nəticənin göstərilməsi
Beləliklə, komputer yalnız hesablama maşını deyil, həm də lojiqaya əsaslanan məlumat işləmə sistemidir.
Tarixə qısa baxış: Hesablama alətlərindən komputerə
Ən erkən alətlər: Abakus
İnsanlar hesablamaya çox əvvəldən ehtiyac duyublar. Misal üçün:
- Abakus — təxmini 5000 il əvvəl yaranmış hesab aləti.
- Bu cihaz daş və boncukların yerdəyişməsi ilə hesab aparırdı.
Əlbəttə, abakis “komputer” sayıla bilməz, amma müasir komputerin düşüncə tərbinin başlanğıcı kimi qəbul edilir.
Mekanik hesablama maşınları
XVII–XVIII əsrlərdə:
- Blez Paskal və Qottfrid Leybnits kimi alimlər daha mürəkkəb mexaniki hesablama cihazları hazırladılar.
- Bunlar dönər dişlilər və mexanizmlər üzərində işləyirdi.
Bu cihazlar komputer anlayışına yaxınlaşmağın ilk mərhələsi idi.
“İlk komputer” termini nə deməkdir?
Bu suala cavab vermək düşündüyünüzdən bir qədər çətindir, çünki “ilk komputer” anlayışı müxtəlif baxışlardan asılı olaraq dəyişir.
Ümumiyyətlə ilk komputer aşağıdakı kriteriyalara cavab verməlidir:
- Proqramla idarə olunan — yəni funksiyalarını dəyişmək üçün proqramı dəyişmək mümkündür.
- Elektronik komponentlərlə işləyən.
- Ümumi hesablamalar üçün istifadə oluna bilən.
Bu kriteriyalara əsasən tarixçilər və mühəndislər bu cihazları “ilk komputer” kimi tanıyırlar.
ENIAC – Elektronik Komputerin Doğuşu
ENIAC nədir?
İndi konkret olaraq “ilk komputer” dedikdə ən çox adı çəkilən cihaz ENIAC (Electronic Numerical Integrator and Computer) hesab olunur.
ENIAC 1940-cı illərin sonunda ABŞ-da hazırlanmışdı və bugünkü komputerlərin əvvəlcədənki əsas nöqtəsi hesab edilir.
ENIAC‑ın yaradılma tarixi
- 1943–1946 — ENIAC hazırlanmışdır.
- Layihə Amerika Birləşmiş Ştatları Ordusu tərəfindən maliyyələşdirilmişdi.
- Məqsəd — mürəkkəb artilleriya hesablama işlərini daha səmərəli aparmaq idi.
Bu da texnologiyanın hər zaman praktiki ehtiyacdan doğduğunu göstərən maraqlı nümunədir.
Kimin işi idi?
ENIAC layihəsində bir çox insan çalışdı, amma iki mühüm sima var:
- Jean Bartik
- Kay McNulty
Bu qadınlar ENIAC‑ın proqramlaşdırılmasında böyük rola sahib olmuşdular və müasir proqramçı qadınların illərlə arxasında qalan zəhmətkeş alimlər kimi tanınırlar.
ENIAC‑ın texniki göstəriciləri
ENIAC aşağıdakı parametrlərlə işləyirdi:
- Elektron lampalar – 17,468 ədəd
- Çəki – təxminən 30 ton
- Ölçü – 30 × 2,4 × 0,9 metr
- İstifadə etdiyimiz RAM memory yox idi — amma məlumatlar çox mərkəzləşdirilmiş təyin edilmiş hissələrdə saxlanılırdı
ENIAC çox böyük idi, funksiya baxımından isə yalnız sabit proqram və hesablamalar üçün quraşdırılmışdı — bugün “yuniversal komputer” kimi istifadə edilə bilməzdi.
ENIAC‑dan əvvəlki cihazlar
Bəzi tarixi mənbələr ENIAC‑dan da əvvəl yaranan sistemləri ilk komputer olaraq qiymətləndirir. Bu baxış kompüter tarixinə yeni istiqamət gətirir.
Konrad Süs (Konrad Zuse) və Z3
- 1936–1941 — Alman mühəndisi Konrad Zuse Z3 adlı cihazı hazırladı.
- Z3 proqramla idarə olunan ilk mühərrikli cihaz sayılır.
- O, binary (ikiölçülü) sistem və komponent kondensorlar əsasında işlədi.
Z3 ENIAC‑dan əvvəl olsa da, tam funksional olaraq universal komputer səviyyəsində qəbul edilmir.
Charles Babbage və Analitik Maşın
- XIX əsr — Babbage “Analitik Maşın”ını təklif etdi.
- Bu layihə proqramla idarə olunan və nəticələri çıxış qurğusuna verən mexaniki bir cihaz idi.
- Lakin o tamamlanmadı.
Bəzi tarixçilər Babbage‑ı “komputer düşüncəsinin atası” hesab edirlər.
Komputer texnologiyasının inkişaf mərhələləri
Komputer tarixi aşağıdakı mərhələlərlə izah olunur:
Birinci nəsil komputerlər (1940–1950‑lər)
- Elektron lampalar əsas komponent idi.
- ENIAC bu nəsilə aiddir.
- Yüksək enerji sərfiyyatı, böyük ölçü.
İkinci nəsil komputerlər (1950–1960‑lar)
- Transistorlar elektron lampaların yerini aldı.
- Daha kiçik, etibarlı və daha az enerji sərf edən cihazlar meydana gəldi.
- Məsələn: IBM 1401.
Üçüncü nəsil (1960–1970‑lər)
- İnteqrasiya edilmiş sxemlər (IC) istifadəsi.
- Məlumat və proqram yaddaşının daha sürətli oxunub yazılması mümkün oldu.
Dördüncü nəsil (1970–1990‑lar)
- Mikroprosessorlar — bütün hesablama vahidi tək chipdə cəmləşdi.
- Nəticə: ev komputerləri, kompüterin kütləvi qəbul edilməsi.
Beşinci nəsil – Süni intellekt və daha irəlidə
- Süni intellekt, neyron şəbəkələr və maşın öyrənməsi ilə zənginləşən kompüterlər.
İlk komputerlə bugünkü komputer arasında ən böyük fərqlər
Aşağıda bəzi ən açıq fərqləri sadalayırıq:
| Xüsusiyyət | İlk Komputer (ENIAC) | Müasir Komputer |
|---|---|---|
| Ölçü | Otaq boyda | Əl ölçüsündə və ya daha kiçik |
| Proqram | Sabitləşdirilmiş | Çoxfunksiyalı, dəyişə bilən |
| Sürət | Son dərəcə yavaş | Milyard əməliyyat/saniyə |
| Enerji | Çox yüksək | Yüksək səmərəlilik |
| İstifadə | Hesablama tapşırıqları | Hər sahədə |
Komputer proqramlaşdırma nə vaxt başladı?
ENIAC‑da proqramlaşdırma müasir konsepsiyası ilə uyğun deyildi. İlk müasir proqramlaşdırma dillərindən biri isə FORTRAN idi və 1950‑ci illərdə tətbiq olundu.
Proqramlaşdırma və “ilk kod”
Məsələn, ENIAC proqramlaşdırmaq üçün çox vaxt naqillərin əllə yerlərini dəyişmək lazım idi — bu da bugünkü “kod yazmaq”dan çox fərqli idi.
Lady computorlar
Bəzən elm tarixində komputer proqramçıları qadınlar “computors” adlandırılırdı — bu, komputasiya edən insan mənasında idi. ENIAC‑ın ilk proqramçıları qadınlar idi və bu, tarixdə çox az bilinən, amma əhəmiyyətli faktlardan biridir.
Bu məqalədə əsasən aşağıdakı açar sözlər istifadə olunub:
- ilk komputer
- komputer tarixi
- ENIAC
- ilk komputer nə vaxt yaranıb
- komputer necə işləyir
- proqramla idarə olunan komputer
- Komputer nəsilləri
- Z3 və Konrad Süs
- komputer və süni intellekt
Bu ifadələr mətnə təbii şəkildə daxil edilib və axtarış sistemləri üçün uyğun struktur yaradılıb.
İlk komputer haqqında tez‑tez verilən suallar
1. İlk komputer həqiqətən nə vaxt yaradıldı?
Tarixçilər tərəfindən ən çox tanınan model ENIAC 1945‑ci ildə tamamlanmışdır. Amma Konrad Zuse‑un Z3 sistemləri bunu bir qədər qabaqlayır.
2. İlk komputer necə işləyirdi?
ENIAC elektron lampalar vasitəsilə məlumatı qəbul edib hesablayırdı. Proqramlaşdırma fiziki naqillərin və keçidlərin birləşdirilməsi ilə aparılırdı.
3. İlk komputerlə bugünkü kompüterlər arasında əsas fərq nədir?
Əsas fərq proqramla idarə olunma səviyyəsi, ölçü, sürət və uyğunluqdur. Bugünkü komputerlər daha kiçik, çevik və güclüdür.
4. İlk komputerin proqramçısı kimdir?
ENIAC‑ın proqramçıları arasında Jean Bartik və Kay McNulty kimi qadınlar böyük rol oynayıb.
Komputerin gələcəyinə baxış
Texnologiya sürətlə inkişaf etdikcə komputer anlayışı da dəyişir. Artıq:
- Kuantal kompüterlər
- Süni intellektlə gücləndirilmiş sistemlər
- Beyin‑kompüter interfeysləri
kimi sahələr gündəmə gəlir. “İlk komputer” – bu nəhəng məkan səyahətinin başlanğıc nöqtəsi idi və onun irsini biz hər dəfə smartfonumuza toxunduqda xatırlamalıyıq.
