Qadın boşanmaq istəyirsə: boşanma zamanı qadının və atanın hüquqları
Ailə münasibətlərinin pozulması heç vaxt asan qərar deyil. Xüsusilə qadın üçün bu addım emosional, sosial və hüquqi baxımdan çoxqatlı nəticələr yaradır. Azərbaycan cəmiyyətində bu mövzuya yanaşma getdikcə daha praqmatik və hüquq yönümlü olur. Qanunvericilik isə əsas məqsəd kimi tərəflərin, xüsusən də daha həssas mövqedə olan şəxslərin hüquqlarının qorunmasını qarşıya qoyur. Bu yazıda mövzuya yalnız emosional deyil, hüquqi və gələcəyə hesablanmış baxış bucağından yanaşacağıq.
Hüquqi başlanğıc nöqtəsi
Azərbaycan Respublikasının Ailə Məcəlləsinə əsasən, nikah könüllü bağlandığı kimi, onun davam etdirilməsi də könüllü olmalıdır. Əgər ailə münasibətləri faktiki olaraq pozulubsa və birgə yaşayış mümkün deyilsə, tərəflərdən hər biri məhkəməyə müraciət etmək hüququna malikdir. Bu hüquq genderdən asılı olmayaraq bərabər tanınır.
Məhz bu çərçivədə tez-tez belə bir sual ortaya çıxır: qadin bosanmaq isteyirse, hüquqi baxımdan hansı mexanizmlər mövcuddur? Cavab qısadır: qadın tam hüquqlu iddiaçı kimi məhkəməyə müraciət edə bilər və qarşı tərəfin razılığı prosesin başlanmasına mane olmur.
Məhkəməyə müraciət və sübut yükü
Boşanma iddiası qaldıran tərəf məhkəməyə nikahın faktiki olaraq davam etmədiyini əsaslandırmalıdır. Bu, ailədaxili münaqişələr, uzunmüddətli ayrı yaşama, qarşılıqlı hörmətin və ailə münasibətlərinin itməsi kimi hallarla sübut edilə bilər. Məhkəmə emosional bəyanatlara deyil, real vəziyyətə və sübutlara diqqət yetirir.
Ailə Məcəlləsinə əsasən, hakim barışıq üçün müddət təyin edə bilər. Bu müddət formal xarakter daşımır; məqsəd ailənin bərpasının mümkün olub-olmadığını obyektiv qiymətləndirməkdir. Əgər bu mümkün deyilsə, proses davam edir.
Qadının hüquqi təminatları
Boşanma prosesində qadının hüquqi statusu qanunla aydın şəkildə qorunur. Boşanma zamanı qadının hüquqları anlayışı bir neçə əsas istiqaməti əhatə edir: aliment almaq hüququ, birgə əmlakdan pay, uşaqların saxlanılması və tərbiyəsində iştirak, həmçinin müəyyən hallarda yaşayış sahəsindən istifadə.
Əgər qadın uşağa faktiki baxan valideyndirsə, məhkəmə adətən uşağın onun yanında qalmasını daha məqsədəuyğun hesab edir. Bu qərar avtomatik deyil, lakin praktikada uşağın maraqları əsas meyar kimi götürülür.
Aliment və sosial təminat
Aliment məsələsi boşanma prosesinin ən vacib elementlərindən biridir. Azərbaycan qanunvericiliyinə görə, uşaq kimin yanında qalırsa qalsın, digər valideyn onun saxlanmasında maddi iştirak etməlidir. Alimentin məbləği valideynin gəlirinə, uşağın ehtiyaclarına və digər hallarına əsasən müəyyən edilir.
Bəzi hallarda qadının özü də əmək qabiliyyətini itirmiş və ya sosial cəhətdən həssas vəziyyətdədirsə, əlavə təminat mexanizmləri nəzərdən keçirilə bilər. Bu, dövlətin sosial yönümlü hüquq siyasətinin bir hissəsidir.
Atanın hüquqları və balans prinsipi
Boşanma yalnız bir tərəfin maraqları üzərindən qiymətləndirilmir. Hüquq balans üzərində qurulub. Bosanma zamani atanin huquqlari də qanunla qorunur və bu hüquqlar əsasən uşaqlarla ünsiyyət, valideynlik hüquqlarının saxlanılması və onların tərbiyəsində iştirakla bağlıdır.
Məhkəmə atanın uşaqlarla görüş qrafikini müəyyən edə, bu hüququn əsassız şəkildə məhdudlaşdırılmasına yol verməyə bilər. Yəni boşanma valideynlikdən “çıxış bileti” deyil.
Əmlak bölgüsü məsələləri
Nikah dövründə əldə edilmiş əmlak, istisnalar olmaqla, birgə mülkiyyət hesab olunur. Boşanma zamanı bu əmlakın bölünməsi Ailə Məcəlləsinin müvafiq maddələrinə əsasən aparılır. Qadının ev təsərrüfatında işləməsi, uşaqlara baxması da hüquqi baxımdan töhfə kimi qiymətləndirilir. Yəni “işləmirdi” arqumenti məhkəmədə sehrli söz sayılmır.
Uşaqların maraqları – əsas meyar
Azərbaycan məhkəmə təcrübəsində uşağın maraqları ali prinsip kimi qəbul edilir. Valideynlər arasındakı münaqişə bu maraqlara ziddirsə, hakim müdaxilə edir. Uşağın yaşı, psixoloji vəziyyəti, valideynlərlə münasibəti və yaşayış şəraiti nəzərə alınır. Bu yanaşma gələcəyə hesablanıb, çünki sağlam uşaq mühiti sabit cəmiyyətin təməlidir.
Hüquqi sənədlərə istinad
Bu mövzuda əsas normativ bazanı aşağıdakı sənədlər təşkil edir:
- Azərbaycan Respublikası Ailə Məcəlləsi
- Azərbaycan Respublikası Mülki Prosessual Məcəlləsi
- Ali Məhkəmənin ailə mübahisələri üzrə plenum qərarları
Bu aktlar məhkəmələr üçün yol xəritəsi rolunu oynayır və qərarların subyektiv deyil, hüquqi əsaslarla verilməsini təmin edir.
Cəmiyyət və gələcək baxışı
Müasir hüquqi yanaşma boşanmanı faciə kimi deyil, çıxış yolu kimi görür. Əsas məqsəd konfliktin uzadılması yox, hüquqi və psixoloji baxımdan sağlam nəticə əldə etməkdir. Gələcəkdə ailə hüququ sahəsində daha çevik mexanizmlərin tətbiqi, mediasiya və rəqəmsal xidmətlərin genişlənməsi gözlənilir. Bir az yumorla desək, qanunlar hisslərlə işləməsə də, nəticələri daha az ağrılı etməyə çalışır.