Xudafərin Körpüsü – Tarixi, Memarlığı və Mədəni Əhəmiyyəti
Xudafərin körpüsü Azərbaycan tarixinin ən önəmli memarlıq abidələrindən biridir. Araz çayının üzərində yerləşən bu tarixi körpü yalnız keçid rolunu oynamayıb, həm də bölgənin mədəni, iqtisadi və strateji inkişafında mühüm rol oynayıb. Bu məqalədə oxucuya Xudafərin körpülərinin tarixi, memarlıq xüsusiyyətləri, tarixi rolu və müasir əhəmiyyəti barədə ətraflı məlumat veriləcək.
Xudaferin korpusu haqqinda melumat
1. Coğrafi və Tarixi Mövqe
Xudafərin körpüləri Azərbaycan ilə İran arasında, Araz çayının üzərində yerləşir. Bu körpülər şimal və cənubu, Avropa və Asiyanı birləşdirən strateji keçid rolunu oynayıb. Tarixi boyunca uzun karvan yollarının və ticarət yollarının əhəmiyyətli hissəsi kimi fəaliyyət göstərmişdir. Araz çayının təbii çay yatağı və möhkəm qayalıq sahil formaları körpünün tikilməsi üçün əlverişli şərait yaradıb. Körpü bu xüsusiyyəti ilə ticarətçilərin, səyyahların və orduların hərəkəti üçün vacib keçid olub.
2. Tarixi: Həqiqət və Miflər
Xudafərin körpülərinin dəqiq tarixi ilə bağlı müxtəlif fikir ayrılıqları mövcuddur. Bəzi mənbələr ilk körpünün VII əsrdə ərəb komandanları tərəfindən tikildiyini bildirir, lakin bu dəqiq sübut olunmayıb. Tarixi sənədlər və araşdırmalar göstərir ki, körpünün ərazidə mövcudluğu orta əsrlərdən başlamış və zaman-zaman bərpa edilmişdir.
2.1 İlk Körpü
14-cü əsr coğrafiyaşünaslarının təsvirlərinə görə, körpü uzun müddət ərzində ticarət və hərbi məqsədlər üçün istifadə olunub. Tarixi mənbələr göstərir ki, ilk tikintilər daha sadə strukturda olub və zamanla daha möhkəm hala gətirilib.
2.2 Orta Əsrlərdə Yenidənqurma
11–12-ci əsrlərdə körpü əsaslı şəkildə yenidən inşa edilmişdir. Bu dövrdə Şəddadilər hakimiyyəti zamanı körpü möhkəm daş və kərpiclərlə gücləndirilmiş, uzunmüddətli istifadəyə uyğun hala gətirilmişdir.
3. Memarlıq və Arxitektura Xüsusiyyətləri
Xudafərin körpüləri yalnız funksional keçid kimi deyil, həm də memarlıq və mühəndislik baxımından böyük əhəmiyyətə malikdir. Körpülərin hər biri təbii relyefə uyğun qurulmuş və suyun axını ilə effektiv mübarizə aparmağa imkan verən arxlara malikdir.
3.1 15 Aşırımlı Körpü
- Uzunluğu: 200 metrə yaxın
- Eni: 4,5 metr
- Hündürlüyü: 12 metr
- Materiallar: bişmiş kərpic və çay daşları
- Arxların fərqli ölçülərdə olması körpünün təbii landşaftla uyğunlaşmasını təmin edir.
3.2 11 Aşırımlı “Sınıq Körpü”
- Uzunluğu: 130 metr
- Eni: 6 metr
- Materiallar: iri yonulmuş daşlar
- Günümüzə yalnız bir neçə arx qalaraq “sınıq körpü” adını almışdır.
Hər iki körpü memarlıq baxımından unikal olmaqla, tarixi və mədəni dəyəri yüksəkdir.
4. Tarixi Rol və Əhəmiyyət
Xudafərin körpüləri uzun illər boyunca region üçün iqtisadi, hərbi və mədəni baxımdan vacib olub.
4.1 Ticarət və İpək Yolu
Körpü Böyük İpək Yolunun əsas hissələrindən biri olub. Tacir karvanları Avropa ilə Asiya arasında mal mübadiləsi həyata keçirib və mədəni ideyaların ötürülməsində mühüm rol oynayıb.
4.2 Hərbi Strateji Əhəmiyyət
Tarix boyunca bir çox ordular şimaldan cənuba və əksinə hərəkət etmək üçün Xudafərin körpüsündən istifadə edib. Körpü Rus–Fars müharibələri və digər regional qarşıdurmalar zamanı strateji əhəmiyyət daşımışdır.
4.3 Mədəni və Sosial Əlaqələr
Körpü müxtəlif xalqlar və etnik qruplar arasında əlaqələrin qurulmasına xidmət edib. Bu keçid yalnız coğrafi deyil, həm də mədəni körpü rolunu oynayıb.
5. Dağıntılar və Yenidənqurma
5.1 XX Əsr
Sovet dövründə körpünün bəzi hissələri sökülüb, bu səbəbdən 11 aşırımlı körpü “sınıq körpü” kimi tanınıb.
5.2 İşğal Dövrü
1993–2020-ci illər ərzində körpü işğal altında qaldığı üçün uzun müddət baxımsız vəziyyətdə idi və infrastruktur ciddi zədələndi.
5.3 2020-ci ilin Oktyabrı
2020-ci ilin oktyabrında Azərbaycan Ordusu Xudafərin körpüsünü azad etdi. Bu hadisə mədəni irsin qorunması və tarixi abidələrin gələcək nəsillərə ötürülməsi baxımından böyük əhəmiyyət kəsb etdi.
6. Mədəni Mirəs və Gələcək Perspektivlər
Xudafərin körpüləri yalnız tarixi abidə kimi saxlanmamalı, həm də gələcək üçün qorunmalıdır. Azərbaycan hökuməti körpülərin bərpası, konservasiyası və UNESCO Dünya Mirası siyahısına namizədliyini təmin etmək üçün uzunmüddətli proqramlar həyata keçirir. Bu işlər həm arxeoloji tədqiqatları, həm də memarlıq detalının qorunmasını əhatə edir.
