Yupiter Planeti Haqqında Ətraflı Məlumat | Günəş Sisteminin Ən Böyük Planeti
Kainat insanlığı əsrlər boyu düşündürən, valeh edən və araşdırmağa sövq edən sonsuz bir məkandır. Bu nəhəng boşluqda yerləşən Günəş sistemi isə Yer kürəsinin də daxil olduğu mürəkkəb və maraqlı bir strukturdur. Günəş sistemindəki planetlər arasında Yupiter həm ölçüsünə, həm də təsir gücünə görə xüsusi yer tutur. O, təkcə ən böyük planet deyil, eyni zamanda bütün Günəş sisteminin dinamikasında mühüm rol oynayan kosmik bir nəhəngdir.
Yupiter haqqinda melumat
Yupiter nədir?
Yupiter Günəş sistemində Günəşdən məsafəsinə görə beşinci, ölçüsünə görə isə birinci planetdir. O, qaz nəhəngi planetlər qrupuna daxildir və əsasən hidrogen və helium qazlarından ibarətdir. Yupiter o qədər böyükdür ki, Günəş sistemindəki bütün digər planetlər onun daxilinə rahatlıqla sığa bilərdi.
Əsas xüsusiyyətlər qısa xülasə ilə:
- Planet tipi: Qaz nəhəngi
- Diametri: Təxminən 143.000 km
- Kütləsi: Yer kürəsindən 318 dəfə böyük
- Günəş ətrafında dövr etmə müddəti: 11,86 Yer ili
- Öz oxu ətrafında fırlanma: Təxminən 10 saat
Bu sürətli fırlanma Yupiterə Günəş sistemindəki ən qısa günə sahib planet titulunu qazandırır.
Yupiterin kəşfi və tarixi müşahidələr
Yupiter qədim dövrlərdən bəri insanlara məlum idi. Onu teleskopsuz da gecə səmasında parlaq bir obyekt kimi görmək mümkündür. Qədim romalılar planetə tanrıların kralı Yupiterin adını veriblər. Digər mədəniyyətlərdə isə müxtəlif adlarla tanınıb.
Qalileo Qaliley və tarixi dönüş nöqtəsi
1610-cu ildə italyan alimi Qalileo Qaliley teleskop vasitəsilə Yupiteri müşahidə edərək onun ətrafında fırlanan dörd böyük peyki kəşf etdi. Bu peyklər sonradan Qaliley peykləri adlandırıldı:
- İo
- Avropa
- Qanimed
- Kallisto
Bu kəşf elmin tarixində inqilabi dəyişiklik yaratdı, çünki ilk dəfə sübut olundu ki, bütün göy cisimləri Yer ətrafında fırlanmır.
Yupiterin formalaşması və mənşəyi
Alimlərin fikrincə, Yupiter təxminən 4,6 milyard il əvvəl Günəş sistemi ilə eyni vaxtda formalaşıb. O, Günəşin yaranmasından sonra qalan qaz və toz buludlarından meydana gəlib.
Yupiterin bu qədər böyük olmasının səbəbi onun:
- Günəşə nisbətən erkən formalaşması
- Güclü cazibə qüvvəsi ilə ətrafındakı qazları cəzb etməsi
Məhz bu səbəbdən Yupiter Günəş sisteminin “təmizləyicisi” rolunu oynayaraq bir çox asteroid və kometaların trayektoriyasını dəyişib.
Yupiterin daxili quruluşu
Yupiter bərk səthə malik deyil. Onun daxili quruluşu bir neçə əsas təbəqədən ibarətdir:
1. Atmosfer
Yupiterin ən xarici qatı qalın və mürəkkəb atmosferdir. Bu atmosferdə:
- Hidrogen
- Helium
- Metan
- Amonyak
- Su buxarı
mövcuddur. Məhz bu maddələr planetin rəngarəng zolaqlarını yaradır.
2. Maye metal hidrogen qatı
Yüksək təzyiq altında hidrogen metal xüsusiyyətləri qazanır. Bu təbəqə Yupiterin güclü maqnit sahəsinin əsas mənbəyidir.
3. Nüvə
Alimlər Yupiterin mərkəzində qayalı və buzlu maddələrdən ibarət sıx bir nüvənin olduğunu ehtimal edirlər, lakin bu nüvə Yerə nisbətən çox fərqli quruluşa malikdir.
Yupiterin atmosferi və Böyük Qırmızı Ləkə
Yupiterin atmosferi Günəş sistemindəki ən aktiv və fırtınalı atmosferlərdən biridir. Burada:
- Minlərlə kilometr uzunluğunda bulud zolaqları
- Güclü şimşəklər
- İllərlə davam edən nəhəng fırtınalar
müşahidə olunur.
Böyük Qırmızı Ləkə nədir?
Böyük Qırmızı Ləkə Yupiterdə ən məşhur atmosfer hadisəsidir. Bu:
- Yer kürəsindən daha böyük
- Təxminən 300 ildən çoxdur davam edən
- Nəhəng bir siklon fırtınasıdır
Maraqlısı odur ki, bu fırtına zamanla kiçilsə də hələ də aktivliyini qoruyur. Yəni Yupiter sakit planet deyil, sadəcə əsəblərini çox böyük ölçüdə yaşayır.
Yupiterin maqnit sahəsi
Yupiter Günəş sistemində ən güclü maqnit sahəsinə sahib planetdir. Bu sahə o qədər güclüdür ki:
- Yupiterin ətrafında böyük radiasiya kəmərləri yaradır
- Peyklərə və kosmik aparatlara ciddi təsir göstərir
Əgər Yupiterin maqnit sahəsini Yer üzərində görə bilsəydik, gecə səmasının yarısını örtərdi.
Yupiterin peykləri
Yupiterin indiyə qədər 90-dan çox peyki məlumdur. Onların arasında ən məşhurları Qaliley peykləridir.
İo
- Günəş sistemində ən aktiv vulkanlara malikdir
- Səthi daim dəyişir
Avropa
- Buzla örtülmüş səth
- Altında maye okean ehtimalı
- Potensial həyat üçün ən ümidverici obyektlərdən biridir
Qanimed
- Günəş sistemində ən böyük peykdir
- Merkuri planetindən belə böyükdür
Kallisto
- Kraterlərlə zəngin qədim səth
- Nisbətən sakit geoloji quruluş
Yupiterin halqa sistemi
Yupiterin Saturn qədər məşhur olmasa da, halqa sistemi mövcuddur. Bu halqalar:
- Çox nazik
- Əsasən toz hissəciklərindən ibarət
- Peyklərlə toqquşmalar nəticəsində yaranıb
Adi teleskopla görünməsə də, kosmik aparatlarla aydın müşahidə olunub.
Yupiterin Günəş sistemində rolu
Yupiteri bəzən Günəş sisteminin qoruyucusu adlandırırlar. Onun güclü cazibə qüvvəsi:
- Kometaların
- Asteroidlərin
trayektoriyasını dəyişərək Yer üçün potensial təhlükələri azalda bilər. Lakin bəzi hallarda bu obyektləri Yerə doğru yönləndirmə ehtimalı da var. Yəni Yupiter həm mühafizəçi, həm də gözlənilməz oyunçudur.
Yupiterə göndərilən kosmik missiyalar
Yupiterin öyrənilməsi üçün bir çox mühüm missiyalar həyata keçirilib:
- Pioneer 10 və 11 – ilk yaxın keçidlər
- Voyager 1 və 2 – ətraflı şəkillər
- Galileo – orbitə girən ilk aparat
- Juno – hazırda aktiv, planetin daxili quruluşunu araşdırır
Bu missiyalar sayəsində Yupiter haqqında bildiklərimiz xeyli artıb və hələ də yeni kəşflər davam edir.
Yupiter və gələcək tədqiqatlar
Gələcəkdə Yupiter və xüsusilə Avropa peyki həyat axtarışları baxımından əsas hədəflərdən biridir. Avropanın alt okeanında:
- Su
- Enerji mənbələri
- Kimyəvi maddələr
mövcud ola bilər. Bu isə həyat üçün əsas şərtlərdir.
