Uşaq Hüquqları: Hər Uşağın Qorunması və İnkişafı | Azərbaycan

January 3, 2026

8 3 minutes read

Uşaqlar cəmiyyətimizin gələcəyidir və onların hüquqları hər bir dövlət və fərd üçün prioritet olmalıdır. Uşaq hüquqları, uşaqların təhlükəsiz və sağlam şəraitdə böyüməsini, təhsil almasını, azad və ləyaqətli həyat yaşamasını təmin edən beynəlxalq və milli qanunvericilik prinsiplərini əhatə edir. Bu məqalədə biz uşaq hüquqlarının nə olduğunu, tarixi inkişafını, növlərini, qorunma mexanizmlərini və Azərbaycan kontekstində mövcud vəziyyəti geniş şəkildə təhlil edəcəyik.

Usaq huquqlari haqqinda melumat

Uşaq Hüquqları Nədir?

Uşaq hüquqları — hər bir uşaq üçün doğulduğu andan etibarən tanınan və qorunan hüquqlardır. Bu hüquqlar uşağın həyatını, inkişafını, təhsilini, sağlamlığını və təhlükəsizliyini təmin edir. Uşaqlar, bədən və ruhi inkişaf baxımından yetkin insanlarla müqayisədə daha həssas olduqları üçün xüsusi hüquq müdafiəsinə ehtiyac duyurlar.

Əsasən uşaq hüquqları aşağıdakı sahələri əhatə edir:

Yaşamaq hüququ – hər uşaq sağlam və təhlükəsiz şəraitdə yaşamalıdır.
Təhsil hüququ – hər uşaq keyfiyyətli təhsil almaq imkanına malik olmalıdır.
Sağlamlıq hüququ – tibbi xidmətlərə, təmiz suya və düzgün qidalanmaya çıxış.
Təhlükəsizlik hüququ – zorakılıqdan, istismardan və istənilən formada sui-istifadədən qorunma.
Azadlıq və ifadə hüququ – fikrini sərbəst ifadə etmək və qərarlarda iştirak etmək imkanları.

Bu hüquqlar Beynəlxalq İnsan Hüquqları sənədlərində və xüsusi olaraq Uşaq Hüquqları Konvensiyasında öz əksini tapır.

Uşaq Hüquqları Tarixi və İnkişafı

Uşaq hüquqlarının tanınması tarixi yüzilliklərə gedib çıxır. Qədim dövrlərdə uşaqlar cəmiyyətdə tam hüquqlu fərd kimi qəbul edilmirdi və onların qorunması əsasən ailəyə və ya icmaya bağlı idi.

1. XIX əsrdə uşaq hüquqlarının formalaşması

Sənaye inqilabı dövründə uşaqlar fabriklərdə işləməyə məcbur edilirdi. Bu, uşaq hüquqları sahəsində ilk beynəlxalq reaksiyanı yaratdı.
1889-cu ildə Beynəlxalq Uşaq Gününün əsasları qoyuldu və uşaqların iş şəraiti ilə bağlı beynəlxalq çağırışlar edildi.

2. XX əsrdə beynəlxalq sənədlər

1924-cü ildə Uşaqların Hüquqları Bəyannaməsi qəbul edildi.
1959-cu ildə Birləşmiş Millətlər Təşkilatının (BMT) Uşaq Hüquqları Bəyannaməsi hazırlandı və uşaqların əsas hüquqları beynəlxalq səviyyədə tanındı.
1989-cu ildə isə BMT Uşaq Hüquqları Konvensiyası qəbul edildi. Bu konvensiya 196 dövlət tərəfindən ratifikasiya olunub və uşaq hüquqları sahəsində əsas beynəlxalq sənəd hesab edilir.

Uşaq Hüquqlarının Əsas Prinsipləri

BMT Uşaq Hüquqları Konvensiyasına əsasən, bütün uşaq hüquqları bir neçə əsas prinsip üzərində qurulub:

Qeyri-ayrı-seçmə prinsipi – bütün uşaqlar, etnik mənsubiyyətindən, cinsindən, dini və sosial statusundan asılı olmayaraq eyni hüquqlara malikdir.
Uşağın üstün marağı prinsipi – bütün qərarlarda uşağın maraqları prioritet olmalıdır.
Yaşamaq və inkişaf etmək hüququ – uşaq təhlükəsiz, sağlam və tam inkişaf edə biləcək şəraitdə böyüməlidir.
Uşağın iştirak hüququ – uşaqlar öz həyatına təsir edən məsələlərdə fikirlərini sərbəst ifadə edə bilməlidir.

Bu prinsiplər həm milli qanunvericilikdə, həm də beynəlxalq hüquqda uşaq hüquqlarının təməlini təşkil edir.

Uşaq Hüquqlarının Növləri

Uşaq hüquqları bir neçə kateqoriyaya bölünür. Hər bir kateqoriya uşağın müxtəlif sahələrdə qorunmasını təmin edir:

1. Yaşamaq və inkişaf hüquqları

Sağlam doğulmaq və böyümək.
Ətraf mühitin təhlükəsiz olması.
Tibbi xidmətlərə çıxış və düzgün qidalanma.

2. Təhsil hüquqları

Ödənişsiz və keyfiyyətli təhsil almaq.
Məktəbdə zorakılıq və ayrı-seçkilik olmadan təhsil almaq.
Yaradıcılıq və təhsil fəaliyyətlərində iştirak etmək.

3. Qorunma hüquqları

Zorakılıqdan, cinsi istismardan və insan alverindən qorunma.
Müharibə, təbii fəlakət və digər risklərdən qorunmaq.

4. İştirak və ifadə hüquqları

Fikirlərini sərbəst ifadə etmək və ailə, məktəb və cəmiyyət həyatında iştirak etmək.
Məsləhət və qərar proseslərinə daxil olmaq imkanı.

5. Sosial və mədəni hüquqlar

İdman, mədəni tədbirlər və istirahət imkanları.
Dini və mədəni mənsubiyyətə hörmətlə yanaşılması.

Uşaq Hüquqlarının Pozulması və Nəticələri

Uşaq hüquqlarının pozulması həm fərdi, həm də cəmiyyət üçün ciddi nəticələr doğurur. Ən çox rast gəlinən pozuntular bunlardır:

Zorakılıq və fiziki istismar – uşaqların fiziki və ruhi sağlamlığına ciddi zərər vurur.
Təhsil hüququnun məhdudlaşdırılması – uşaqların inkişaf imkanlarını və gələcək karyera perspektivlərini məhdudlaşdırır.
Uşaqların əmək hüquqlarının pozulması – uşaqların ağır iş şəraitində işləməsi, onların sağlamlıq və təhsil imkanlarını əhəmiyyətli dərəcədə məhdudlaşdırır.
Sosial və mədəni hüquqların pozulması – uşaqların sosial adaptasiyası və mədəni inkişafı çətinləşir.

Bu səbəblərdən uşaq hüquqlarının qorunması dövlətin, ailənin və cəmiyyətin birgə məsuliyyətidir.

Uşaq Hüquqlarının Qorunması Mexanizmləri

Uşaq hüquqlarının qorunması üçün beynəlxalq və milli səviyyədə bir sıra mexanizmlər mövcuddur.

1. Beynəlxalq səviyyədə

BMT Uşaq Hüquqları Komitəsi – üzv dövlətlərin uşaq hüquqlarına riayət etməsini izləyir.
UNICEF – uşaq hüquqlarının qorunması, təhsil, sağlamlıq və sosial müdafiə sahəsində proqramlar həyata keçirir.
QHT-lər və beynəlxalq təşkilatlar – uşaqların hüquqlarının müdafiəsi üçün layihələr və kampaniyalar aparır.

2. Milli səviyyədə

Azərbaycan Respublikasında uşaq hüquqlarını qoruyan qanunvericilik mövcuddur. Bunlara “Uşaq hüquqları haqqında” qanun, Təhsil haqqında qanun, Əmək qanunvericiliyi və digər normativ aktlar daxildir.
Uşaq hüquqlarına nəzarət orqanları – sosial xidmətlər, polis və prokurorluq uşaqların hüquqlarının pozulmasını araşdırır və müdaxilə edir.
Ailə və icma təşəbbüsləri – valideynlər və yerli icmalar uşaqların təhlükəsizliyini təmin etmək üçün aktiv rol oynayır.

Azərbaycan Kontekstində Uşaq Hüquqları

Azərbaycan uşaqların hüquqlarının qorunması sahəsində bir sıra tədbirlər həyata keçirir:

Təhsil sahəsində inkişaf – ölkədə bütün uşaqlar üçün ümumi orta təhsil təmin edilir.
Sağlamlıq və sosial müdafiə – uşaq xəstəxanaları, peyvənd proqramları və sosial yardımlar mövcuddur.
Hüquqi baza – Azərbaycan 1992-ci ildən BMT Uşaq Hüquqları Konvensiyasına qoşulub və milli qanunvericilikdə uşaqların hüquqları ətraflı tənzimlənir.

Buna baxmayaraq, hələ də bəzi problemlər mövcuddur: ailə zorakılığı, kimsəsiz uşaqların sosial müdafiəsi və uşaqların hüquqlarının ictimaiyyət tərəfindən kifayət qədər tanınmaması.

Uşaq Hüquqlarının Tanıdılması və Maarifləndirmə

Uşaq hüquqlarının qorunması yalnız qanunvericiliklə deyil, həm də ictimaiyyətin maarifləndirilməsi ilə mümkündür.

Məktəblərdə və ictimaiyyət arasında uşaq hüquqları haqqında təhsil proqramları həyata keçirilməlidir.
Valideynlər və müəllimlər uşaqların hüquqlarını tanımalı və onları qorumağa çalışmalıdır.
Media və sosial şəbəkələr uşaq hüquqlarına diqqət çəkən kampaniyalar aparmalıdır.