Hər birimiz bu vəziyyətlə qarşılaşmışıq: yeni aldığımız smartfon ilk günlərdə necə sürətli və çevik idisə, bir neçə il keçdikdən sonra sanki əvvəlki həyat enerjisini itirir. Tətbiqlər daha yavaş açılır, keçidlər gecikir, hətta bəzi hallarda cihaz donur. Bu, təkcə sizin fərdi təcrübəniz deyil; bu, bir çox smartfon istifadəçisinin qarşılaşdığı ümumi bir problemdir. Bəs, niyə texnoloji cəhətdən inkişaf etmiş bu kiçik cihazlar təxminən beş il keçdikdən sonra performans itkisi yaşayır? Bu məqalədə biz bu fenomenin arxasındakı texnoloji səbəbləri, batareya ömrünün azalmasından tutmuş proqram təminatının köhnəlməsinə qədər, ətraflı şəkildə araşdıracaq və bu vəziyyətin qarşısını almaq və ya minimuma endirmək üçün mümkün həlləri təqdim edəcəyik.
Proqram Təminatının Təkamülü və Tələbləri
Smartfonların yavaşlamasının ən əsas səbəblərindən biri proqram təminatının, xüsusilə də əməliyyat sistemlərinin və tətbiqlərin davamlı təkamülüdür. Hər il yeni əməliyyat sistemi yeniləmələri (məsələn, Android və iOS) çıxır. Bu yeniləmələr yeni funksiyalar, təkmilləşdirilmiş təhlükəsizlik yamaları və daha yaxşı istifadəçi təcrübəsi təklif etsə də, onlar adətən daha çox sistem resursları tələb edir. Daha yeni və daha mürəkkəb proqram təminatı, daha güclü prosessorlar, daha çox RAM (operativ yaddaş) və daha sürətli qrafik emalı unitələri (GPU) üçün nəzərdə tutulur. Köhnə smartfonlar isə bu yeni tələbləri tam qarşılaya bilmir. Əməliyyat sisteminin özü zamanla daha çox yaddaş və prosessor gücü istifadə etməyə başlayır, çünki yeni xüsusiyyətlər və arxa planda işləyən xidmətlər əlavə olunur. Həmçinin, tətbiq geliştiriciləri də öz tətbiqlərini ən son əməliyyat sistemləri üçün optimallaşdırır, bu da köhnə cihazlarda onların performansını azaldır. Məsələn, bir zamanlar hamar işləyən bir sosial media tətbiqi, bir neçə il sonra eyni cihazda daha çox yavaşlaya bilər, çünki onun yeni versiyaları daha inkişaf etmiş qrafika, daha mürəkkəb animasiyalar və daha çox məlumat emalı tələb edir.
Proqram Təminatının Parçalanması (Fragmentation) və Yaddaşın Dolması
Smartfonların yavaşlamasına səbəb olan digər əhəmiyyətli amil proqram təminatının parçalanması (fragmentation) və cihazın daxili yaddaşının (storage) dolmasıdır. Əməliyyat sisteminin yeniləmələri hər zaman bütün cihazlara eyni vaxtda və ya eyni dərəcədə uyğun gəlmir. Xüsusilə Android ekosistemində, müxtəlif istehsalçılar (Samsung, Xiaomi, Huawei və s.) özəl interfeysləri və modifikasiyaları tətbiq etdikləri üçün, əməliyyat sisteminin müxtəlif versiyaları mövcuddur. Bu, proqram təminatının parçalanmasına səbəb olur. Yəni, bir tətbiqin müxtəlif cihazlarda fərqli şəkildə işləməsi mümkündür. Köhnə cihazlarda bu parçalanma daha çox hiss olunur, çünki onlar daha az optimallaşdırılmış proqram təminatı ilə mübarizə aparmalı olurlar. Digər tərəfdən, smartfonların daxili yaddaşının dolması da performansı əhəmiyyətli dərəcədə azaldır. Tətbiqlər, fotoşəkillər, videolar, musiqi və əməliyyat sisteminin özü vaxt keçdikcə yaddaşı doldurur. Yaddaşın həddindən artıq dolması, xüsusilə də sistemin müvəqqəti faylları (cache) idarə etməsi üçün kifayət qədər boş yerin olmaması, cihazın ümumi sürətini ləngidir. Məlumatların oxunması və yazılması prosesləri yavaşlayır, çünki sistem verilənləri axtararkən daha çox vaxt sərf etməli olur. Təxminən 32GB və ya 64GB kimi daha kiçik yaddaş həcminə malik köhnə modellərdə bu problem daha kəskin şəkildə özünü göstərir.
Batareya Yaşlanması və Performans Tənzimlənməsi
Smartfonun batareyası texnoloji cihazların ən həssas komponentlərindən biridir və onun yaşlanması birbaşa cihazın performansını təsir edir. Lityum-ion batareyalar, smartfonlarda ən çox istifadə olunan batareya növüdür, zamanla kimyəvi olaraq köhnəlir. Bu o deməkdir ki, batareyanın maksimal tutumu (full charge-da saxladığı enerji miqdarı) azalır və daxili müqaviməti (internal resistance) artır. Batareyanın müqavimətinin artması o deməkdir ki, o, ani güc tələblərini (yəni, prosessorun sürətli işləməsi lazım olduqda) təmin etmək üçün daha çətinlik çəkir. Bu vəziyyətdə, Apple kimi bəzi istehsalçılar, batareyanın birdən sönməsinin (sudden shutdown) qarşısını almaq üçün əməliyyat sistemində xüsusi bir xüsusiyyət tətbiq edirlər. Bu xüsusiyyət, “performans tənzimlənməsi” (performance throttling) adlanır. Əməliyyat sistemi, batareyanın zəif olduğunu aşkar etdikdə, prosessorun maksimal sürətini məhdudlaşdırır və ya digər sistem funksiyalarını ləngidir. Bu, batareyanın daha uzun müddət dayanmasına kömək etsə də, smartfonun ümumi performansında gözlə görünən bir yavaşlamaya səbəb olur. Bu, bir çox istifadəçi üçün “köhnə batareya cihazı ləngidir” fikrini təsdiqləyir. Bu funksiya, xüsusilə iPhone 6, 6S və SE kimi modellərdə ilk dəfə tətbiq olunub və ictimaiyyətdə böyük müzakirələrə səbəb olub.
Proqram Təminatının Köhnəlməsi və Təhlükəsizlik Riskleri
Smartfonlar istifadə olunduqca, onların üzərindəki proqram təminatı da köhnəlir. Əməliyyat sistemlərinin və tətbiqlərin yeni versiyaları çıxdıqca, köhnə versiyalar artıq dəstəklənmir və ya az dəstəklənir. Bu, təhlükəsizlik baxımından ciddi risklər yaradır. Təhlükəsizlik mütəxəssisləri daim yeni zəifliklər (vulnerabilities) aşkar edirlər və bu zəifliklər üçün təcili yamalar (patches) yayımlanır. Köhnə əməliyyat sistemləri və ya köhnə tətbiqlər bu təhlükəsizlik yamalarından məhrum olduqda, onlar zərərli proqramlar (malware) və kiber hücumlar üçün daha həssas hala gəlirlər. Bu səbəbdən, istehsalçılar və ya əməliyyat sistemi təminatçıları, bir müddət sonra köhnə cihazlar üçün proqram təminatı yeniləmələrini dayandırırlar. Bu, smartfonun təhlükəsizliyini təmin etmək üçün vacib bir addım olsa da, istifadəçilər üçün yeni tətbiqləri quraşdırma və ya mövcud tətbiqləri yeniləmə imkanını məhdudlaşdırır. Yeni tətbiqlər isə, əksər hallarda, daha yeni əməliyyat sistemi versiyalarını tələb edir. Beləliklə, köhnə cihazlar təkcə yavaşlamır, həm də getdikcə daha az funksional və təhlükəsiz hala gəlir.
Texnoloji Köhnəlmə və Həddindən Artıq Yüksək Tələblər (Planned Obsolescence)
Bəzən smartfonların zamanla yavaşlaması təsadüfi bir proses deyil, həddindən artıq texnoloji köhnəlmə (planned obsolescence) və ya planlı köhnəlmə nəzəriyyələri ilə də əlaqələndirilir. Bu nəzəriyyəyə görə, istehsalçılar qəsdən cihazları elə istehsal edirlər ki, onlar müəyyən bir müddətdən sonra (məsələn, 2-3 il) performans itkisi yaşasın və ya əsas komponentlərinin (məsələn, batareya) dəyişdirilməsi çətin və ya bahalı olsun. Bu, istifadəçiləri yeni modellər almağa təşviq etmək üçün edilir. Bu nəzəriyyəni sübut etmək çətin olsa da, bəzi istehsalçıların köhnə cihazları üçün proqram təminatı dəstəyini qısa müddətdə dayandırması və ya əvəzedici hissələrin (ehtiyat hissələrinin) əlçatanlığını məhdudlaşdırması bu şübhələri gücləndirir. Məsələn, bəzi modellərdə batareyanın çıxarılması və ya dəyişdirilməsi qəsdən çətinləşdirilmişdir. Həmçinin, prosessorların və yaddaş modullarının sonradan təkmilləşdirilməsinin qeyri-mümkün olması da cihazın ömrünü məhdudlaşdıran amillərdəndir. Texnologiya sürətlə inkişaf etdiyi üçün, bu “planlı köhnəlmə” müddəti bəzən təbii texnoloji geriləmə kimi görünsə də, istehsalçıların strategiyaları da bu prosesi sürətləndirə bilər.
Smartfonunuzun Ömrünü Uzatmaq Üçün Nələr Edə Bilərsiniz?
Smartfonunuzun zamanla yavaşlaması qaçılmaz olmasa da, bu prosesi ləngitmək və cihazınızın ömrünü uzatmaq üçün bir sıra addımlar atmaq mümkündür. İlk növbədə, cihazınızın daxili yaddaşını mütəmadi olaraq təmizləyin. İstifadə etmədiyiniz tətbiqləri silin, köhnə fotoşəkilləri və videoları bulud yaddaşına (cloud storage) köçürün və ya kompyuterə ötürün. Yaddaşın azı 10-15% boş qalması performansı əhəmiyyətli dərəcədə yaxşılaşdıra bilər. İkincisi, tətbiqlərin önbelleğini (cache) mütəmadi olaraq təmizləyin. Bu, tətbiqlərin müvəqqəti olaraq saxladığı məlumatlardır və zamanla böyüyərək yaddaşı doldura bilər. Əməliyyat sistemi ayarlarından bu funksiyanı tapa bilərsiniz. Üçüncüsü, əməliyyat sistemini və tətbiqləri mütəmadi olaraq yeniləyin. Bəli, bu, yeni funksiyalar gətirsə də, yeniləmələr adətən performans və təhlükəsizlik optimizasiyalarını da əhatə edir. Lakin, əgər sizin cihazınız çox köhnədirsə və son əməliyyat sistemi yeniləmələrini dəstəkləmir, onda son dəstəklənən versiyada qalmaq daha yaxşı ola bilər. Dördüncüsü, arxa planda çalışan tətbiqlərin sayını məhdudlaşdırın. Bir çox tətbiq, siz onları istifadə etməsəniz belə, arxa planda işləyərək sistem resurslarını istifadə edir. Ayarlardan bu tətbiqlərin arxa planda işləməsini məhdudlaşdıra bilərsiniz. Beşincisi, batareyanın sağlamlığına diqqət yetirin. Batareyanın ömrünü uzatmaq üçün cihazı həddindən artıq qızdırmayın və ya tamamilə boşaltmayın. Batareya sağlamlığının kəskin düşdüyünü hiss etsəniz, batareyanı dəyişdirmək cihazın performansını yenidən yaxşılaşdıra bilər. Son olaraq, cihazınızı həddindən artıq yükləməyin. Eyni anda çox sayda ağır tətbiqi işə salmaqdan çəkinin.
Nəticə
Smartfonların təxminən 5 ildən sonra yavaş işləməsi bir çox texnoloji amilin kompleks təsiri nəticəsində baş verir. Proqram təminatının davamlı inkişafı və artan tələbləri, daxili yaddaşın dolması, batareyanın yaşlanması və bununla əlaqəli performans tənzimlənmələri, proqram təminatının köhnəlməsi və təhlükəsizlik riskləri, hətta bəzi hallarda planlı köhnəlmə strategiyaları bu prosesə öz töhfəsini verir. İstehsalçılar tərəfindən təqdim olunan yeniləmələr və optimallaşdırmalar bir tərəfdən cihazları təkmilləşdirsə də, digər tərəfdən köhnə modellər üçün yeni bir texnoloji tələb daşıyır. İstifadəçilər olaraq, cihazlarımızın ömrünü uzatmaq üçün yaddaşı təmizləmək, arxa plan proseslərini idarə etmək və proqram təminatını diqqətlə yeniləmək kimi sadə addımlarla bu yavaşlama prosesini əhəmiyyətli dərəcədə ləngidə bilərik. Nəticə etibarilə, smartfonlar sonsuz ömrə malik deyillər, lakin onların performansını qorumaq və istifadə müddətini uzatmaq bizim əlimizdədir.
0 Comments