Lələtəpə Mədəniyyəti: Tarixi, Tapıntılar və Eneolit Dövrü Araşdırmaları
Lələtəpə qədim dövrlərə aid arxeoloji mədəniyyət və abidələr kompleksidir. Bu mədəniyyətin izləri əsasən Azərbaycanın Cənubi Qafqaz bölgəsində, xüsusilə Qarabağ düzlərində tapılmışdır. Lələtəpə mədəniyyəti Cənubi Qafqazın eneolit dövrünün (Bürünc Daş dövrü) ən mühüm arxeoloji mədəniyyətlərindən biri sayılır. Tapıntılar icmaların həyat tərzini, iqtisadi fəaliyyətini və material-mədəni inkişaf səviyyəsini öyrənmək üçün dəyərli məlumat verir.
Lələtəpə mədəniyyəti e.ə. təxminən 4350–4000-ci illərə təsadüf edir. Bu dövrdə insanlar artıq sadəcə ovçuluq və toplayıcılıqla deyil, kənd təsərrüfatı və metallurgiya ilə məşğul olmuş, sabit yaşayış məskənləri yaratmışdır. Lələtəpə tədqiqatları bu regionda mədəniyyətlərin keçid mərhələsini və ilk kompleks icma həyatının formalaşmasını əks etdirir.
Leletepe haqqinda melumat
1. Lələtəpə termini və coğrafi mövqe
“Lələtəpə” adı mədəniyyətin ilk aşkarlanmış təpəsindən götürülüb. Arxeoloji tapıntılar əsasən Azərbaycanın düzənlik və çay kənarı ərazilərində yerləşir. Burada zəngin su mənbələri, münbit torpaq və əlverişli iqlim, kənd təsərrüfatının və daimi məskunlaşmanın inkişafı üçün ideal şərait yaratmışdır.
Bu ərazilərdəki yaşayış məskənləri həm yerli icmaların həyat tərzini, həm də regionlararası mədəni təsirləri öyrənmək üçün əvəzsiz məlumat mənbəyidir.
2. Arxeoloji kəşf və tədqiqat tarixi
Lələtəpə abidələri ilk dəfə 1980-ci illərdə aşkarlanıb. Bu kəşf regionun arxeoloji xəritəsini zənginləşdirdi, çünki burada əvvəllər bilinməyən mədəniyyət nümunələri tapılmışdır. Sistemli qazıntılar nəticəsində dərin qatlarda Neolit və Eneolit dövrlərinə aid materiallar üzə çıxmış, çoxsaylı artefaktlar toplanmışdır.
Tədqiqatlar nəticəsində Lələtəpə mədəniyyətinin icmalararası əlaqələri, gündəlik həyat tərzi və iqtisadi fəaliyyətinə dair ətraflı məlumatlar əldə edilmişdir. Bu tapıntılar regionun mədəni tarixini daha dolğun şəkildə anlamağa imkan verir.
3. Lələtəpə mədəniyyətinin dövrü və əsas xüsusiyyətləri
3.1. Eneolit dövrü nədir?
Eneolit dövrü daş alətləri ilə metallurgiyanın eyni zamanda istifadə olunduğu mərhələdir. Bu dövrdə insanlar artıq yalnız daş alətlərdən deyil, misin ilkin işlənməsindən də istifadə etmişdir. Bu, kənd təsərrüfatı və sabit məskunlaşma üçün əlverişli şərait yaradıb.
3.2. Mədəniyyətin identik xüsusiyyətləri
Lələtəpə mədəniyyətini digər qədim mədəniyyətlərdən fərqləndirən əsas elementlər:
- Saxsı qablar – gündəlik istifadə üçün müxtəlif formalarda hazırlanmış gil qablar, bəzəkli ornamentlərlə zəngin.
- Daş və metal alətlər – kənd təsərrüfatı, ovçuluq və sənətkarlıq üçün istifadə olunmuş.
- Tikili strukturları – gil və daş qarışığından tikilmiş daimi yaşayış yerləri.
- Dəfn adətləri – mərhumların küplərdə və xüsusi qəbirlərdə dəfn olunması.
- Sosial struktur – əmək bölgüsü və məhsul saxlama yerləri icmaların nizamlı təşkilini göstərir.
4. Tapıntılar: gündəlik həyat və sənətkarlıq
4.1. Saxsı qablar
Qazıntılar zamanı çox sayda gil qab tapılmışdır. Bu qablar qida saxlamaq, bişirmək və daşınmaq üçün istifadə olunmuşdur. Ornamentli və bəzəkli qablar mədəni zövqün inkişafını göstərir.
4.2. Daş və metal alətlər
Daş və mis alətlər icmaların texnoloji səviyyəsini göstərir. Misin işlənməsi kənd təsərrüfatı alətlərinin hazırlanması üçün istifadə olunmuş, həmçinin gündəlik həyatın asanlaşdırılmasına xidmət etmişdir.
4.3. Dəfn adətləri və antropoloji tapıntılar
Bəzi dəfnlər keramika qablarının içində aparılmışdır. Skeletlərin analizi insanların qidalanma, sağlamlıq və sosial vəziyyəti haqqında məlumat verir. Bu, Lələtəpə mədəniyyətinin dini və mədəni ənənələrini anlamağa imkan yaradır.
5. Sosial və iqtisadi həyat
5.1. Əkinçilik və maldarlıq
Lələtəpə icmaları sabit yaşayış yerləri qurmuş, əkinçilik və heyvandarlıqla məşğul olmuşdur. Əkinçilik alətləri və təsərrüfat avadanlıqları bu icmaların bitkiçilik və maldarlıqla ciddi məşğul olduğunu göstərir.
5.2. Ticarət əlaqələri
Tapıntılarda regionlararası əlaqələrin izləri var. Xarici metallurgiya nümunələri icmaların qonşu ərazilərlə ticarət və ideya mübadiləsi apardığını göstərir.
6. Lələtəpə və digər mədəniyyətlərlə əlaqələr
6.1. Şulavəri-Şomu mədəniyyəti
Lələtəpə mədəniyyətindən əvvəl fəaliyyət göstərmiş Şulavəri-Şomu mədəniyyəti Neolit dövrünə aiddir. Bu mədəniyyət Lələtəpənin inkişafında əsas rol oynayıb və sadə material-mədəniyyət nümunələri təqdim etmişdir.
6.2. Kura-Araxes mədəniyyəti
Lələtəpədən sonra Kura-Araxes mədəniyyəti regionda geniş yayılmış, metallurgiya və keramika sahəsində inkişaf etmişdir. Lələtəpə ilə Kura-Araxes arasındakı texnologiya və üslub əlaqələri davamlı keçid yaratmışdır.
7. Beynəlxalq və elmi əhəmiyyət
7.1. Metallurgiyanın erkən izləri
Lələtəpə mədəniyyəti Cənubi Qafqazda misin erkən işlənməsi haqqında məlumat verir. Bu, metallurgiyanın yalnız əsas mərkəzlərdə deyil, regionlarda da inkişaf etdiyini göstərir.
7.2. Regional sivilizasiyaların qarşılıqlı təsiri
Lələtəpə artefaktları həm Qafqaz, həm də Şərq regionlarının mədəni təsirlərini daşıyır. Bu, min illər əvvəldən ticarət və ideya mübadiləsinin mövcud olduğunu sübut edir.
7.3. Dünya arxeologiyasında rolu
Lələtəpə mədəniyyəti beynəlxalq arxeoloji tədqiqatlarda yer alır və Azərbaycanın qədim sivilizasiyalarını başa düşmək üçün vacibdir.
8. Qorunma və gələcək tədqiqatlar
Lələtəpə kimi abidələrin qorunması dövlət və elmi ictimaiyyət üçün prioritetdir. Qeyri-qanuni qazıntılar, müasir infrastruktur layihələri və gecikmiş konservasiya işləri abidələri təhdid edir. Müasir metodologiyalar vasitəsilə qazıntı və konservasiya işləri yaxşılaşdırılıb. Gələcək tədqiqatlar bu mədəniyyəti daha dərindən anlamağa imkan verəcək.
