Hacı Zeynalabdin Tağıyev – Azərbaycanın Maarifpərvər Xeyriyyəçisi və Sənaye Baronu
Hacı Zeynalabdin Tağıyev adı Azərbaycan tarixində nadir hallarda təkcə zənginlik və neftlə bağlı xatırlanan bir simadan daha yüksək bir mövqeyə malikdir. O, sadəcə bir neft baronu və sahibkar deyil, həm də fəal xeyriyyəçi, maarifpərvər fikir adamı, ictimai islahatçı və öz xalqının gələcəyinə dərin bağlılığı olan bir şəxsiyyət kimi milli yaddaşda qalır. Hacı Zeynalabdin həm də “xalqın atası” kimi yüksək ehtiramla xatırlanır.
Haci zeynalabdin haqqinda melumat
1. Uşaqlıq və erkən illər
Hacı Zeynalabdin Tağıyev 1823‑cü ilin 25 yanvarında Bakı şəhərində kiçik bir ailədə anadan olub. Onun atası başmaqçı, yəni ayaqqabı istehsalçısı idi, ancaq ailə böyük yoxsulluq içində yaşayırdı. Zeynalabdin 10 yaşında anasını itirdikdən sonra həyatın çətin reallıqları ilə erkən üzləşdi və artıq gənc yaşlarında ailəyə dəstək olmaq üçün işləməyə başladı.
Uşaq yaşlarından fəal və çalışqan olan Zeynalabdin əvvəlcə palçıq daşıyan uşaq kimi, sonra isə daş kəsən və bənna kimi işləyib. Onun bu yaşlarda qazandığı zəhmət və həyat təcrübəsi gələcəkdə uğurlu bir sahibkara çevrilmək üçün möhkəm təməl hazırladı.
2. Uğurun başlanğıcı: Neft və sahibkarlıq
19‑cu əsrin sonlarında Bakı və onun ətrafı neft hasilatı üçün ideal şəraitə sahib idi. Zeynalabdin Tağıyev bu fürsəti vaxtında dəyərləndirdi. 1873‑cü ildə o, bir neçə iş ortağı ilə birlikdə Bibiheybət yaxınlığında bir torpaq sahəsi kirayələyərək neft axtarışına başladı. Əvvəlki səylər uğursuz olsa da, nəhayət 1877‑ci ildə neft quyusundan güclü neft fontanı çıxdı və bu, Tağıyevi bir gecədə zəngin etdi.
Bu uğur onun həyatını dəyişdi. Onun neftdən əldə etdiyi gəlirlər yalnız şəxsi sərvətə çevrilmədi, eyni zamanda Azərbaycan iqtisadiyyatının digər sahələrinin inkişafına sərmayələrə də yönəldi.
Tağıyev öz sərvətini neftdən daha geniş sahələrə yaydı — o, tekstil sənayesi, gəmiqayırma, enerji, kənd təsərrüfatı, balıqçılıq və digər sektorlar üzrə layihələrə sərmayə qoydu. Bakı ticarət bankının yaradılmasına da töhfə verdi və böyük əmlak portfeli formalaşdırdı.
Şirkətlər və müəssisələr şəbəkəsinin yaradılması zamanı Tağıyev işçilərinə və onların ailələrinə də xüsusi diqqət göstərirdi. Məsələn, onun tekstil fabriki işçilər üçün yaşayış yerləri, məktəblər, tibbi məntəqələr və digər sosial obyektlərlə təmin olunurdu. Bu, yalnız sahibkarlığın tipik bir nümunəsi deyildi — bu, o dövr üçün olduqca qabaqcıl sosial məsuliyyət yanaşması idi.
3. Maarif və təhsil sahəsində inqilabi addımlar
Hacı Zeynalabdin Tağıyev öz dövründə bütün Azərbaycan cəmiyyətində təhsilin vacibliyini dərindən anlayan bir şəxs idi. Bu xüsusiyyət onu yalnız bir biznesmen deyil, həm də maarifpərvər xeyriyyəçi kimi fərqləndirdi.
3.1. Qadın təhsilinin təşviqi
19‑cu əsrin sonu çox patriarchal və ənənəvi cəmiyyətlər üçün tipik idi; xüsusilə də qadınların təhsili çox məhdud idi. Lakin Tağıyev bunun əhəmiyyətini erkən dərk etdi və 1898‑1900‑cü illərdə Bakı şəhərində bir qadın məktəbi tikdirdi. Bu məktəb yalnız Azərbaycanda deyil, ümumiyyətlə müsəlman dünyasında ilk məzhəbçi olmayan (secular) qadın təhsil ocaqlarından biri idi.
Bu addım böyük cəsarət və uzaqgörənlik tələb edirdi — yalnız sərvət deyil, həm də ictimai fikrin dəyişdirilməsi üçün zəmin lazımdı. Məktəbin fəaliyyətə başlamasıyla qadınların təhsil alması üçün yeni imkanlar yarandı və bu, cəmiyyətin inkişafında müstəsna rola sahib oldu.
3.2. Məktəblər, kolleclər və təqaüdlər
Tağıyev yalnız qadınlar üçün məktəb açmaqla kifayətlənmədi. O:
- bir sıra digər təhsil müəssisələrinin maliyyələşdirilməsinə sponsor oldu;
- müxtəlif şəhərlərdə məktəblər yaratdı;
- Azərbaycan gənclərinin Avropa və Rusiyada yüksək təhsil almaları üçün təqaüdlər verdi.
Bu siyasət milli kadr potensialının formalaşmasına güclü təkan verdi. Onun dəstəyi ilə təhsil alan gənclər sonradan yazıçı, alim, siyasətçi və mədəniyyət işçiləri kimi Azərbaycan cəmiyyətinə böyük töhfələr verdilər.
4. Mədəniyyət, infrastruktur və icma layihələri
Tağıyev yalnız təhsil sahəsinə deyil, həm də Azərbaycan cəmiyyətinin mədəni və ictimai həyatına böyük sərmayələr qoydu.
4.1. Teatrların qurulması
1883‑cü ildə Tağıyev öz vəsaiti ilə Bakı şəhərində ilk teatr binasını tikdirdi. Bu teatr milli dramaturgiya və musiqi sahəsində ilk addımlardan biri oldu, eyni zamanda klassik və çağdaş səhnə əsərlərinin nümayişi üçün bir platforma yaratdı.
Opera və musiqi sahəsində də dəstəyi davam etdi — nəhayət bu teatr binası Azərbaycan Dövlət Akademik Opera və Balet Teatrının yaranmasına gətirib çıxardı.
4.2. Şəhər infrastrukturu və sosial xidmətlər
Tağıyev həmçinin başqa ictimai layihələrə də investisiya qoydu:
- uzun məsafədən su gətirən su kəmərinin maliyyələşdirilməsi — bu layihə günümüz Bakısının su təchizatının bünövrəsini qoydu;
- at tramvayının şəhər yollarında istifadəyə verilməsi üçün sərmayələr;
- parkların salınması, küçələrin təmir edilməsi və s. kimi şəhərsalma işləri.
Bu layihələr məhz onun təşəbbüsü və dəstəyi ilə həyata keçirilib və bu gün də Azərbaycanın tarixi inkişaf mərhələlərində öz izini göstərir.
5. Siyasi və ictimai rolu
Hacı Zeynalabdin Tağıyev yalnız biznes və xeyriyyəçiliyə xidmət etməklə kifayətlənmədi — o, həm də ictimai və siyasi səviyyədə fəal oldu. O, bir neçə dəfə şəhər nümayəndəliyinə seçilmiş və şəhər, region məsələlərinin həllində iştirak etmişdi.
Dövrün mürəkkəb siyasi mühitində Tağıyev cəmiyyətin modernləşməsi üçün səy göstərirdi. O, bəzən tənqidlərə məruz qalmış olsa da, dövrün maarifpərvər fikir adamlarının inkişafına dəstək verdi və onların əsərlərini yaymaqda təşviq etdi.
6. Son illəri və vəfatı
1920‑ci ildə Sovet hakimiyyəti Azərbaycanda qurulduqdan sonra Tağıyevin sərvəti və mülkiyyəti milliləşdirildi. O, yalnız Mərdəkan qəsəbəsindəki bağ evində yaşamağa icazə aldı.
Hacı Zeynalabdin Tağıyev 1 sentyabr 1924‑cü ildə vəfat etdi və burada — Mərdəkan‑Bakı ərazisində dəfn olundu. Onun ölümündən sonra malikanələri və müəssisələri milliləşdirilsə də, xalqın yaddaşındakı böyük nüfuzu heç zaman itmədi.
7. Milli yaddaş və müasir əhəmiyyəti
Bu gün Tağıyevin xatirəsi Azərbaycan cəmiyyətində dərin hörmətlə yad edilir. Onun adı ilə bağlı abidələr, muzeylər və xatirə kompleksləri vardır:
- Hacı Zeynalabdin Tağıyev ev‑muzeyi — hazırda onun fəaliyyəti və məişəti haqqında geniş məlumat verir.
- Bakı küçələrində abidələr və memorial lövhələr onun xatirəsini yaşadır.
Onun xatirəsinə həsr olunmuş heykəl və tədbirlər də müasir dövrdə Azərbaycan üçün əhəmiyyətini göstərir.
