Möminə Xatun Türbəsi – Naxçıvanın Tarixi və Memarlıq İncisi
Möminə Xatun türbəsi, Azərbaycan memarlıq irsinin ən parlaq nümunələrindən biri hesab olunur. Naxçıvan şəhərinin mərkəzində yerləşən bu abidə, yalnız tarixi baxımdan deyil, memarlıq və mədəniyyət baxımından da xüsusi önəm daşıyır. Türbə təkcə bir tikili deyil, həm də orta əsr Azərbaycanının mədəniyyətini, estetik zövqünü və memarlıq ənənələrini əks etdirən canlı nümunədir. Bu məqalədə oxucuya türbənin tarixi, memarlıq xüsusiyyətləri, ornamentləri, sosial rolu, qorunması və gələcək perspektivləri haqqında geniş məlumat təqdim ediləcək.
Möminə xatun türbəsi haqqinda melumat
1. Tarixi Kontekst
1.1. Atabəy Dövləti və Naxçıvanın Rolu
12-ci əsrdə Azərbaycan və Cənubi Qafqazda siyasi və mədəni həyat canlı idi. Atabəy dövləti, yəni İldegizilər sülaləsi, bu dövrdə regionda güclü siyasi təsirə malik idi. Onların əsas mərkəzi Naxçıvan şəhəri idi. Şəhər həm ticarət, həm də mədəniyyət baxımından vacib rol oynayırdı. Atabəy dövründə şəhər, memarlıq və incəsənət sahəsində inkişaf etmişdi və bu dövrün ən məşhur abidələrindən biri Möminə Xatun türbəsidir.
1.2. Möminə Xatun Kimdir?
Möminə Xatun adı “mömin” və “xatun” sözlərinin birləşməsindən yaranıb və “ibadətə sadiq qadın” mənasını verir. Tarixi mənbələrə görə, türbə Atabəy Şəmsəddin Eldəniz tərəfindən həyat yoldaşı Möminə Xatun üçün tikilmişdir. Türbənin tikintisi 1186-cı ildə tamamlanıb və ehtimal olunur ki, burada Möminə Xatunla yanaşı onun ailə üzvləri də dəfn olunmuşdur. Bu abidə bir qadının xatirəsinə hörmət əlaməti olaraq inşa edilmişdir.
2. Memarlıq Özəllikləri
2.1. Ümumi Memarlıq Təsviri
Möminə Xatun türbəsi Naxçıvan memarlıq məktəbinin zirvəsini təşkil edir. On tərəfli prizma formasında tikilmiş türbənin daxili hissəsi isə dairəvi plandadır. Bu dizayn həm texniki, həm də estetik baxımdan nadir və unikal sayılır. Türbənin ilkin hündürlüyü 34 metr olub, lakin zamanla üst hissəsi itmişdir və hazırda təxminən 25 metr hündürlüyü qalır.
2.2. Tikinti Texnikası və Materiallar
Türbə iki hissədən ibarətdir:
- Sardaba (yeraltı hissə): Bu hissədə Möminə Xatun və ehtimal ki ailə üzvlərinin qalıqları yerləşirdi. Sardabanın tavanı mərkəzi sütunla dəstəklənir və divar strukturu yüksək statik sabitlik üçün xüsusi hazırlanmışdır.
- Yuxarı hissə: On tərəfli prizmatik struktur kərpicdən tikilib və üzəri ornamentlər və Quran ayələri ilə bəzədilmişdir. Türbədə həm klassik islam memarlığı elementləri, həm də yerli ənənələr birləşdirilmişdir. Memar Əcəm Naxçıvani tərəfindən dizayn olunan bu abidədə rəqəmlərin harmoniyasına əsaslanan planlaşdırma prinsipi müşahidə olunur.
3. Ornamentika və Yazılar
3.1. Kufic Yazıları
Türbənin bütün səthləri kərpic üzərində incə Kufic xətti ilə yazılmış Quran ayələri və memarın adı ilə bəzədilmişdir. Bu yazılar yalnız dekorativ funksiyaya malik deyildir, eyni zamanda memarlıq əsərinə ruhani və mədəni dəyər qatır. Kufic yazıları və ornamentlər bir-birinə harmonik şəkildə inteqrasiya olunub və türbəyə unikal estetik görünüş verir.
3.2. Daxili Ornamentika və Medalyonlar
Türbənin daxili hissəsində dairəvi medalyonlar yerləşir. Bu medalyonlarda İslam dünyasında mühüm rol oynayan şəxslərin adları qeyd olunub. Daxili ornamentika və medalyonlar həm estetik, həm də simvolik funksiyaya malikdir. Belə dizayn, həm ibadətə, həm də sənətə hörmətin bir nümunəsidir.
4. Sosial və Mədəni Əhəmiyyəti
4.1. Qadın Abidəsi kimi Unikallığı
Möminə Xatun türbəsi, Şərqdə qadın üçün tikilmiş ən monumental abidələrdən biridir. Bu, onun sosial və mədəni əhəmiyyətini artırır. Türbə göstərir ki, orta əsrlərdə qadın cəmiyyətin siyasi və mədəni həyatında önəmli rol oynayıb.
4.2. Naxçıvanın Mədəni İrsində Rolu
Türbə Naxçıvan memarlıq məktəbinin inkişaf səviyyəsini nümayiş etdirir. Onun ornamentik dili, hündürlüyü və forması regionun mədəni qürurunu və memarlıq novatorluğunu əks etdirir. Türbə Naxçıvanın yalnız milli, həm də beynəlxalq mədəniyyət xəritəsində əhəmiyyətini artırır.
5. Restorasiya və Qorunma
Türbənin qorunması və bərpası Azərbaycan hökumətinin prioritet işlərindən biridir. Son illərdə abidənin bərpasına böyük diqqət göstərilib. Məqsəd türbəni tarixi görünüşünə qaytarmaq, onun structural dayanıqlığını təmin etmək və gələcək nəsillərə ötürməkdir. Restorasiya işləri zamanı abidənin memarlıq və dekorativ elementlərinə ziyan dəyməməsi üçün xüsusi metodlar tətbiq olunur.
6. Turizm və Gələcək Perspektivlər
6.1. Turistlər üçün Cəlbedicilik
Möminə Xatun türbəsi Naxçıvanın mərkəzində yerləşir və turistlər üçün asanlıqla əldə edilə bilən bir məkandır. Burada orta əsr memarlığı ilə tanış olmaq, abidənin tarixi və mədəni dəyərini öyrənmək mümkündür. Türbə həm yerli, həm də xarici turistlər üçün maraqlı bir mədəni məkan hesab olunur.
6.2. Gələcək Perspektivlər
Türbənin UNESCO Dünya İrsi siyahısına daxil edilməsi üçün ilkin addımlar atılıb. Bu, abidənin qlobal miqyasda tanınmasını və qorunmasını təmin edəcək. Gələcəkdə tam dünya irsi statusu ilə tanınması, onun mədəni və tarixi əhəmiyyətini daha da artıracaq.
