Tarix haqqinda melumat – Dünya və Azərbaycan Tarixi
Tarix — keçmişdə yaşamış insanların həyatını, fəaliyyətini, mədəniyyətini, dövlət quruluşlarını, müharibələrini, sülh dövrlərini, ideyalarını və cəmiyyətin zamanla necə dəyişdiyini araşdıran elmdir. Sadə dildə desək, tarix bizim “insanlığın yaddaşı”dır. İnsanlar tarixi öyrənməsəydilər, keçmişi unutmaqla yanaşı gələcəyi necə formalaşdıracağını da bilməzdilər.
Tarix elmi yeganə elm sahəsidir ki, onun obyekti — zaman — geri qayıda bilməz. Biz keçmişi birbaşa müşahidə edə bilmərik, amma arxivlər, abidələr, yazılı mənbələr, arxeoloji qazıntılar sayəsində onu yenidən “görməyə” çalışırıq. Bu baxımdan dünya tarixi və Azərbaycan tarixi yalnız faktlar toplusu deyil, həm də dərslər məcmusudur.
Tarix haqqinda melumat
Tarixin Mənası və Funksiyaları
Tarix elminin məqsədi yalnız keçmişi təsvir etmək deyil. Onun funksiyaları daha dərindir:
1. Xəbərdarlıq və Təcrübə Mənbəyi
Keçmişdə baş verən münaqişələr, iqtisadi çöküşlər və yeniliklər insanlara gələcək üçün dərs verir. Məsələn, böyük imperiyaların süqutu — yalnız tarix kitablarının sətirlərində qalmayıb, idarəetmənin, siyasətin və iqtisadi strategiyanın nə qədər vacib olduğunu xatırladır.
2. Milli Şüurun Formalaşması
Azərbaycan tarixi milli kimliyin, mədəniyyətin, dilin və ənənələrin formalaşmasında həlledici rol oynayıb. İnsanlar öz keçmişini bildikcə, nə üçün bu gün bu cəmiyyətdə yaşadıqlarını dərk edir.
3. Sivilizasiyalar Arası Əlaqənin Anlaşılması
Dünya tarixi fərqli mədəniyyətlərin bir-biri ilə necə qarşılıqlı əlaqədə olduğunu göstərir. Bu sahədə Bizans, Roma, Çin, Misir, Hindistan və digər böyük sivilizasiyaların inkişaf yollarını öyrənmək, mədəniyyətlərarası dialoqu daha yaxşı anlamağa kömək edir.
Tarixin Metodologiyası – Tarixçilər Necə İşləyir?
Tarixçi olmaq sadə deyil. Tarixi faktları toplamaq, analiz etmək və düzgün nəticə çıxarmaq ciddi metodları tələb edir.
1. Mənbə Toplama
Tarixçilər üç əsas mənbə toplayırlar:
- Yazılı mənbələr: kitablarda, arxivlərdə, daş sütunlar üzərində yazılmış məlumatlar.
- Qeyri-yazılı mənbələr: arxeoloji qazıntılardan tapılan əşyalar, məişət əşyaları, binalar.
- Şifahi təsvirlər: nəsildən-nəslə ötürülən hekayələr, lətifələr, dastanlar.
2. Mənbələrin Tənqidi
Əldə olunan mənbənin doğruluğu və etibarlılığı analiz edilir. Tarixçi mənbənin kim tərəfindən, nə vaxt yazıldığını, hansı məqsədlə yaradıldığını nəzərə alır.
3. Təhlil və Sintez
Fərqli mənbələr arasındakı oxşarlıqlar və ziddiyyətlər araşdırılır. Sonra bu məlumatlar birləşdirilərək ardıcıl və məntiqli tarixi hekayə yaradılır.
Tarixin Böyük Dövrləri
Tarix elmi zamanın hər bir dövrünü sistemləşdirərək insan fəaliyyətinin mərhələlərini öyrənir. Ən çox qəbul edilən dövr bölgüsü belədir:
1. Qədim Tarix (e.ə. 3000 – e.ə. 500)
Qədim Misir, Mesopotamiya, Hindistan və Çin mədəniyyətləri bu dövrdə inkişaf etmişdir. Yazının ixtirası (“ştrixli hierogliflər” deyil, daha ciddi!) bu dövrün başlanğıc nöqtəsi hesab edilir.
2. Orta Əsrlər (500 – 1500)
Roma İmperiyasının süqutundan sonra Avropa, İslam dünyası, Uzaq Şərq və Afrika kontinentalarında müxtəlif mədəniyyətlər yüksəlişə keçdi. Bu dövrdə ticarət yolları (məsələn, İpək Yolu) genişlənmiş və bilik mübadiləsi sürətlənmişdir.
3. Yeni Dövr (1500 – 1800)
Böyük coğrafi kəşflər, elmi inqilablar, sənaye inqilabının başlanğıcı bu dövrün əsas xüsusiyyətlərindəndir. Avropa dövlətləri yeni torpaqlar kəşf etmiş və ticarəti yeni yüksək səviyyəyə qaldırmışlar.
4. Müasir Tarix (1800 – indiyə qədər)
Bu dövr sənayeləşmə, dünya müharibələri, soyuq müharibə, kosmik yarış və qlobalizasiya kimi böyük hadisələri əhatə edir. XXI əsrdə isə texnologiya, informasiya və qlobal əlaqələr tarixi yeni mərhələyə daşıyır.
Dünya Tarixi: Qısa Baxış
Qədim Sivilizasiyalar
Qədim Misir piramidaları yalnız turistləri heyrətləndirmir — onlar tarixçilərə e.ə. 2500-cü ilə aid kompleks memarlıq və cəmiyyət strukturu haqqında məlumat verir. Mesopotamiya isə yazını — dünyanı dəyişdirən böyük kəşfi təqdim etdi.
Antik Yunan və Roma
Antik Yunan filosofları — Sokrat, Platon, Aristotel — yalnız günümüz məktəblərində deyil, insan düşüncəsində də canlıdırlar. Roma isə hüquq sistemi ilə müasir dövlətlərin əsasını qoydu. Cəhənnəmə düşmək istəmirsinizsə, Roma yollarından danışmağı unutmayın — onlar tez-tez “bütün yollar Romaya aparır” deyirdilər.
İslam Dünyası və Orta Əsrlər
VIII–XIII əsrlərdə İslam dünyası elm, tibb, riyaziyyat və ədəbiyyat sahələrində qabaqcıl rol oynadı. Bu dövr ərəb, fars və türk alimlərinin əsərləri Avropada Renessansın yaranmasına təkan verdi.
Coğrafi Kəşflər və Kolonializm
XV–XVI əsrlərdə Avropa dövlətləri dünyanın xəritəsini yenidən çəkdilər. Yeni torpaqların kəşfi ilə ticarət yolu genişləndi, amma qorxulu kolonializm də ortaya çıxdı — bu, yerli mədəniyyətlər üçün həm xatirələrdə, həm dərsliklərdə böyük izlər qoydu.
Sənaye İnqilabı və Modernləşmə
XVIII–XIX əsrlərdə fabriklərin, mexanizmlərin və yeni enerji mənbələrinin istifadəsi cəmiyyətləri kökündən dəyişdirdi. İnsanların istehsal və həyat tərzi sürətlə modernləşdi — at arabası ilə supersürət qatarı arasında keçid bir neçə onillikdə baş verdi!
XX Əsr: Dünya Müharibələri və Soyuq Müharibə
İki dünya müharibəsi insanlara sülhün nə qədər qiymətli olduğunu xatırlatdı, amma həm də atom enerjisi və qlobal diplomatiya kimi yeni reallıqlar yaratdı. Soyuq müharibə isə ideologiyalar arasında gərgin rəqabət dövrü oldu.
XXI Əsr: Qlobalizm və Texnologiya
İnternet, süni intellekt, kosmik tədqiqatlar və qlobal əməkdaşlıq bu dövrün simasıdır. Dünya indi daha bir-birinə bağlıdır — bir kliklə məlumat paylaşmaq tarixi dərsliklərdə oxumaq qədər vacibdir!
Azərbaycan Tarixi
Tariximizin öz “film ssenarisi” var — məzmun zəngin, hadisələr sürətli və bəzən döngələr çox.
Qədim və Orta Asiya Dövrləri
Azərbaycanın tarixi e.ə. minilliklərə gedib çıxır. Qobustan qayaüstü rəsmləri bu torpaqlarda insanların erkən mədəni həyatlarını təsvir edir. Albaniya dövləti (yerli Qafqaz Albaniyası) ilk dövlət quruluşlarından biri olub.
Səlcuq və Orta Asiya Nüfuzu
XI–XII əsrlərdə Səlcuq dövlətinin təsiri ilə Azərbaycan ərazilərində mədəni və siyasi yeniliklər baş verdi. Bu dövr ədəbiyyat, memarlıq və elmi inkişaf üçün münbit zəmin yaratdı.
Şirvanşahlar və Qız Qalası
Şirvanşahlar dövləti regionun siyasi və mədəni mərkəzi idi. Bu dövrdə Şirvan-Şəki memarlığı yüksəldi, Qız Qalası kimi maddi mədəniyyət nümunələri ortaya çıxdı.
Səfəvilər Dövləti
XVI əsrdə Səfəvilər Azərbaycan tarixində mühüm rol oynadı. Şah İsmayılın qurduğu dövlət Şiə İslamını dövlət dini elan etdi və regionda mədəni identiteti formalaşdırdı. Bu dövr Azərbaycan mədəniyyətinin çiçəkləndiyi zamanlardan biridir.
Rusiya İmperiyası və Sovet Dövrü
XIX əsrdə Azərbaycan torpaqları Rusiya İmperiyasına qoşuldu. XX əsrdə isə Sovet hakimiyyəti dövrü başladı. Bu dövrdə sənaye, təhsil, incəsənət sahəsində bir çox dəyişikliklər baş verdi.
Müstəqillik və Müasir Azərbaycan
1991-ci ildə Azərbaycan müstəqilliyini bərpa etdi. Bu, yalnız tarixi bir tarix deyil, həm də millətin gələcək xəritəsini yenidən çızdığı an idi. XXI əsrdə Azərbaycan iqtisadi, mədəni və siyasi sahələrdə regionun aparıcı ölkələrindən birinə çevrilir.
Tarixin Öyrənilməsi: Gələcəyə Baxış
Tarix öyrənməklə biz təkcə keçmişi anlamırıq — gələcəyi də düzgün planlaşdırırıq. Tarix bizə göstərir ki, insan cəmiyyəti daim dəyişir və bu dəyişikliklər bizə daha ağıllı qərarlar vermək üçün dərs verir.
Tarixlə Gələcəyə Bələdçilik
- Siyasətçilər tarixi nümunələrə baxaraq strateji qərarlar qəbul edir.
- İqtisadçılar keçmiş böhranları analiz edərək yeni riskləri qabaqcadan görür.
- Gənclər tarixi oxuyarkən milli kimliklərini daha dərindən dərk edir.
- Hər kəs öz şəxsi həyatında uğursuzluqlardan necə çıxmağı öyrənir.
Tarix dedikdə klassik kitablardakı uzun adlar və tarixçilərin mürəkkəb cümlələri gözünüzdə canlanmasın. Tarix — bizi bugün buraya gətirən canlı prosesdir.
