Xurşidbanu Natəvan – Azərbaycan Şairəsi, Xeyriyyəçi və Mədəniyyət Siması
Azərbaycan mədəniyyət tarixində elə şəxsiyyətlər var ki, onların fəaliyyəti yalnız bir sahə ilə məhdudlaşmır. Bu simalar həm ədəbiyyatda, həm ictimai həyatda, həm də milli kimliyin formalaşmasında mühüm rol oynayıblar. Belə görkəmli şəxsiyyətlərdən biri də Xurşidbanu Natəvandır. O, XIX əsr Azərbaycan ədəbiyyatının ən tanınmış qadın şairəsi, Qarabağ xanlığının son varislərindən biri və geniş xeyriyyəçilik fəaliyyəti ilə seçilən ictimai xadim olmuşdur.
Xurşidbanu natavan haqqinda melumat
Xurşidbanu Natəvan kimdir?
Xurşidbanu Natəvan Azərbaycan ədəbiyyatında qadın poeziyasının ən güclü nümayəndələrindən biri hesab olunur. O, klassik Şərq poeziya ənənələrini davam etdirməklə yanaşı, qadın duyğularını, şəxsi iztirabları və humanist fikirləri şeirlərində ustalıqla ifadə etmişdir.
Natəvan təkcə şairə deyil, eyni zamanda maarifçi, xeyriyyəçi və Qarabağ bölgəsinin sosial həyatında fəal rol oynamış nüfuzlu bir şəxsiyyət idi. Onun adı bu gün də Azərbaycan ədəbiyyatı, Qarabağ tarixi və qadın mədəni irsi ilə bağlı əsas açar sözlərdən biri kimi çəkilir.
Xurşidbanu Natəvanın mənşəyi və ailəsi
Xurşidbanu Natəvan 1832-ci ildə Şuşa şəhərində anadan olmuşdur. O, Qarabağ xanı İbrahimxəlil xanın nəvəsi, Mehdiqulu xanın isə qızı idi. Bu fakt onun həm siyasi, həm də sosial baxımdan yüksək mövqeyə malik bir ailədə böyüdüyünü göstərir.
Atasının Qarabağ xanlığının sonuncu hökmdarlarından biri olması Natəvanın uşaqlıqdan saray mühitində, zəngin mədəni və intellektual atmosferdə formalaşmasına şərait yaratmışdır. O dövrdə Şuşa şəhəri təkcə siyasi mərkəz deyil, həm də Qafqazın mühüm mədəniyyət ocaqlarından biri idi.
Uşaqlıq və təhsil illəri
Xurşidbanu Natəvanın təhsili dövrün imkanlarına görə olduqca yüksək səviyyədə olmuşdur. O, evdə xüsusi müəllimlər tərəfindən təhsil almış, ərəb və fars dillərini mükəmməl öyrənmişdir. Klassik Şərq ədəbiyyatı, xüsusilə Nizami, Füzuli, Hafiz və Sədi kimi böyük söz ustalarının əsərləri onun dünyagörüşünün formalaşmasında mühüm rol oynamışdır.
Uşaqlıqdan poeziyaya maraq göstərən Natəvan ilk şeirlərini gənc yaşlarında qələmə almışdır. Onun poetik istedadı ailə mühitində və Şuşa ziyalıları arasında tez bir zamanda diqqət çəkmişdir.
Xurşidbanu Natəvanın ədəbi fəaliyyəti
Natəvanın poeziyasının əsas xüsusiyyətləri
Xurşidbanu Natəvan əsasən lirik şeirləri ilə tanınır. Onun yaradıcılığında məhəbbət, ayrılıq, kədər, həyatın faniliyi və insan taleyi əsas mövzular kimi ön plana çıxır. Natəvan klassik qəzəl janrında yazsa da, şeirlərində şəxsi hiss və duyğulara geniş yer vermişdir.
Onun poeziyası səmimiliyi və emosional dərinliyi ilə seçilir. Natəvan qadın qəlbinin incəliklərini açıq və təsirli dillə ifadə etməyi bacarmışdır. Bu xüsusiyyət onu dövrünün bir çox şairlərindən fərqləndirir.
Dil və üslub xüsusiyyətləri
Natəvan şeirlərini əsasən Azərbaycan türkcəsində yazmış, bəzi əsərlərində fars dilindən də istifadə etmişdir. Onun dili sadə, axıcı və obrazlıdır. Şairə mürəkkəb bədii təsvirlərdən qaçaraq oxucuya yaxın olan ifadə vasitələrinə üstünlük vermişdir.
Bu yanaşma onun şeirlərini geniş oxucu kütləsi üçün anlaşılan və sevilən etmişdir. Natəvan poeziyasında bədii təsvirlər təbii şəkildə qurulur və süni pafosdan uzaqdır.
“Natəvan” təxəllüsünün mənası
Xurşidbanu şeirlərində “Natəvan” təxəllüsündən istifadə etmişdir. “Natəvan” sözü fars dilində “aciz”, “zəif”, “köməksiz” mənasını verir. Bu təxəllüs onun daxili dünyasını, həyatın çətinlikləri qarşısında yaşadığı hissləri və poetik mövqeyini əks etdirir.
Seçilən təxəllüs Natəvanın poeziyasında tez-tez rast gəlinən kədər və kövrəklik motivləri ilə səsləşir. Bu, onun şeirlərinə əlavə emosional dərinlik qazandırır.
Xurşidbanu Natəvan və “Məclisi-üns” ədəbi məclisi
Xurşidbanu Natəvan Qarabağda fəaliyyət göstərən məşhur “Məclisi-üns” ədəbi məclisinin banisi və rəhbəri olmuşdur. Bu məclis XIX əsrdə Şuşada fəaliyyət göstərən ən nüfuzlu ədəbi toplantılardan biri idi.
“Məclisi-üns”də dövrün tanınmış şairləri, ziyalıları və sənət adamları bir araya gələrək şeir müzakirələri aparır, yeni əsərlərini təqdim edirdilər. Natəvan bu məclis vasitəsilə Qarabağ ədəbi mühitinin inkişafına böyük töhfə vermişdir.
Xurşidbanu Natəvanın xeyriyyəçilik fəaliyyəti
Şuşaya su xəttinin çəkilməsi
Xurşidbanu Natəvanın ən məşhur xeyriyyəçilik işlərindən biri Şuşa şəhərinə su xəttinin çəkilməsidir. O dövrdə Şuşada içməli su problemi ciddi sosial məsələ idi. Natəvan şəxsi vəsaiti hesabına şəhərə kənardan su gətirilməsi üçün mühüm layihə həyata keçirmişdir.
Bu su xətti sonralar “Natəvan suyu” adı ilə tanınmış və şəhər əhalisinin həyatında mühüm rol oynamışdır. Bu addım onun təkcə şairə deyil, həm də uzaqgörən ictimai xadim olduğunu göstərir.
Sosial və humanitar yardım
Natəvan yoxsullara, ehtiyacı olan ailələrə və yetimlərə mütəmadi yardım göstərmişdir. O, təhsil və mədəniyyət sahəsində də xeyriyyəçilik etmiş, gənclərin oxumasına və inkişafına dəstək olmuşdur.
Onun xeyriyyəçilik fəaliyyəti cəmiyyətdə böyük hörmət qazanmasına səbəb olmuşdur. Natəvanın adı uzun illər boyu mərhəmət və alicənablıq rəmzi kimi çəkilmişdir.
Şəxsi həyatı və ailə münasibətləri
Xurşidbanu Natəvanın şəxsi həyatı mürəkkəb və ziddiyyətli olmuşdur. O, iki dəfə ailə qurmuşdur. Hər iki evlilik onun həyatında dərin izlər buraxmış, şəxsi faciələr və itkilər Natəvanın poeziyasında açıq şəkildə əks olunmuşdur.
Övladlarının itkisi, ailə problemləri və ictimai təzyiqlər onun şeirlərindəki kədər motivlərini daha da gücləndirmişdir. Bu baxımdan Natəvan poeziyası həm də bir qadının daxili dünyasının poetik gündəliyi kimi dəyərləndirilə bilər.
Xurşidbanu Natəvanın Azərbaycan mədəniyyətində yeri
Xurşidbanu Natəvan Azərbaycan qadınının ictimai və mədəni həyatda fəal iştirakının erkən nümunələrindən biridir. O, dövrünün sərt sosial qaydalarına baxmayaraq, sözünü deyə bilmiş, ictimai təşəbbüslərlə çıxış etmişdir.
Natəvanın fəaliyyəti sonrakı nəsil qadın ziyalılar üçün nümunə olmuşdur. Onun adı bu gün də Azərbaycan ədəbiyyatı, qadın hüquqları və mədəni irs kontekstində hörmətlə xatırlanır.
Natəvan irsinin qorunması və təbliği
Bu gün Xurşidbanu Natəvanın irsi dövlət və ictimai qurumlar tərəfindən qorunur və təbliğ olunur. Onun adına məktəblər, küçələr və mədəniyyət ocaqları fəaliyyət göstərir. Şeirləri dərsliklərdə yer alır və elmi tədqiqatların mövzusu olur.
Natəvanın büst və heykəlləri Azərbaycanla yanaşı, xarici ölkələrdə də ucaldılmışdır. Bu fakt onun yaradıcılığının beynəlxalq səviyyədə də tanındığını göstərir.
