Problemli Kreditlər Azərbaycanda 2025: Statistikalar, Səbəblər və Gələcək Perspektivlər
Problemli kreditlər — banklara verilmiş kreditlərin vaxtında qaytarılmaması nəticəsində yaranan borclar deməkdir. Başqa sözlə, borcalan şəxslər və şirkətlər kredit ödənişlərini müəyyən müddətə gecikdirir və ya ümumiyyətlə ödəmirlər. Bu kreditlər “vaxtı keçmiş kreditlər”, “qeyri‑işlək kreditlər” və ya ingilis dilində “non‑performing loans (NPLs)” kimi də tanınır.
Problemli kreditlərin artması iqtisadiyyat üçün bir xəbərdarlıq siqnalıdır. Nə üçün? Çünki bu, bankların borc alıcılardan pul ala bilməməsi deməkdir və nəticədə bankların likvidliyi, yəni əməliyyat qabiliyyəti zərbə alır. Banklar üçün səhv kredit qərarları yalnız öz gəlirlərini deyil, bütövlükdə maliyyə sistemini də zəiflədə bilər.
Problemli kreditler haqqinda son melumat
1. Problemli kredit anlayışı və növləri
1.1 Problemli kredit nədir?
Bankın verdiyi kreditin müəyyən müddət ərzində qaytarılmaması halı problemli kredit hesab edilir. Ən çox qəbul olunan beynəlxalq standartlara görə, kredit ödəməsi 90 gündən çox gecikərsə, bu kredit qeyri‑işlək (problemli) sayılır.
Problemli kreditlərin əsas xüsusiyyətləri:
- Borcalan kredit öhdəliklərini vaxtında yerinə yetirə bilmir.
- Bank üçün bu kredit gəlir gətirə bilmir.
- Borc gecikdiyi üçün faiz və əsas məbləğdə risk yaranır.
Bu problem yalnız fiziki şəxslərlə məhdudlaşmır — həm də şirkətlər, mikro‑, kiçik və orta bizneslər üçün eyni dərəcədə böyük risk mənbəyidir.
2. Banklar və kredit riskləri: nə üçün problemli kredit yaranır
2.1 Mərkəzi Bank və kredit nəzarəti
Banklar kredit verərkən riskləri qiymətləndirməlidirlər. Risk qiymətləndirilməsi uğursuz olduqda, yəni borcalanın ödəmə qabiliyyəti düzgün qiymətləndirilmədikdə, gələcəkdə problemli kreditlərin həcmi arta bilər.
Mərkəzi Bank bu prosesə nəzarət edir və banklardan riskə davamlı kredit standartları tələb edir. Yüksək keyfiyyətli kredit portfeli bankların sağlam maliyyə performansı üçün vacibdir.
3. Problemli kreditlərin strukturu və ölçülməsi
3.1 Qeyri‑işlək kreditlərin ölçülməsi
Problemli kreditlərin səviyyəsi adətən iki əsas göstərici ilə ölçülür:
- Ümumi məbləğ: Bank sektorunda ümumi qeyri‑işlək kreditlərin manatla ifadəsi.
- Nisbət: Qeyri‑işlək kreditlərin ümumi kredit portfelinə nisbəti.
Bu göstəricilər iqtisadi təhlükəsizlik üçün vacib statistikadır, çünki kredit portfelinin nə qədər hissəsi riskli borcdursa, bank sektorunun sabitliyi də o qədər sual altına düşür.
4. Azərbaycanda problemli kreditlərin vəziyyəti
Azərbaycan Mərkəzi Bankı və müxtəlif xəbər mənbələri son statistika əsasında problemli kreditlərin həcmi və dinamikası haqqında məlumat yayıb.
4.1 2024‑2025 dövrü statistikası
Son aylarda həcmlər
- 2024‑cü ilin sonunda qeyri‑işlək kreditlərin həcmi 655,1 milyon manat səviyyəsində olub. Bu, əvvəlki illə müqayisədə artımı göstərir.
- 2025‑ci ilin əvvəlindən başlayaraq, problemli kreditlərdə artım müşahidə olunub — yanvar 690,6 mln., fevral 698,6 mln. və aprel 734,1 mln. manat səviyyəsinə qalxıb.
- Aprel 2025‑də qeyri‑işlək kreditlər ümumi kredit portfelinin təxminən 2.6%‑ni təşkil edib.
- Avqust 2025‑də problemli kreditlərin həcmi 529.4 milyon manat olub.
- Noyabr 1, 2025‑də qeyri‑işlək kreditlərin həcmi 544.8 milyon manat təşkil edib və bu göstərici il ərzində 21.3% artıb.
Bu məlumatlar göstərir ki, Azərbaycanda problemli kreditlər hələ də iqtisadi aktivlik və maliyyə riskləri ilə sıx bağlı olaraq dəyişir və nisbətən yüksək səviyyədə qalır.
5. Problemli kreditlərin əsas səbəbləri
5.1 İqtisadi amillər
Makroiqtisadi şərait
Ümumi iqtisadi şərait, inflyasiya, məşğulluq səviyyəsi və biznes mühiti kreditlərin geri qaytarılmasına birbaşa təsir edir. Çətin iqtisadi şəraitdə insanlar və şirkətlər gəlirlərinin azalması ilə üzləşir, bu da kredit ödənişlərini gecikdirə bilər.
Faiz dərəcələri və kredit şərtləri
Yüksək faiz dərəcələri kreditləri bahalaşdırır və borcalanın ödəmə qabiliyyətini zəiflədə bilər.
5.2 Bankların daxili siyasətləri
Kredit vermə standartları, risk qiymətləndirmə modelləri və borc alma prosesindəki səhvlər yüksək problemli kredit səviyyəsinə gətirib çıxara bilər.
5.3 Xarici amillər
Regional iqtisadi şoklar, valyuta dəyişkənliyi və qlobal maliyyə trendi problemli kreditlərin artmasına səbəb ola bilər.
6. Problemli kreditlərin təsirləri
6.1 Bank sektoru üçün təsirləri
Likvidlik və gəlirlilik
Problemli kreditlər bankların gəlirlərini azaldır və likvidlik risklərini artırır. Artıq borcu geri ala bilməyən bank kredit portfelini təhlükəsiz aktivlərlə əvəzləmək məcburiyyətində qala bilər.
Kapital yetərliliyi
Bankların öz daxili kapitalını qorumaq üçün əlavə ehtiyat ayırması lazım gəlir — bu, kredit genişlənməsini məhdudlaşdıra bilər.
6.2 İqtisadi makro təsirlər
Yüksək səviyyədə problemli kreditlər ümumi kredit aktivliyini zəiflədə bilər və bu da iqtisadi artıma mənfi təsir göstərə bilər.
7. Hökumət və Mərkəzi Bankın tədbirləri
7.1 Kredit portfelinin təmizlənməsi
Banklar bəzən problemli kreditləri aktiv balansından çıxarmaq üçün onları satır və ya silirlər. Məsələn, 2025‑ci ilin ilk yarısında banklar təxminən 56.6 milyon manat dəyərində problemli kreditləri silmək qərarına gəliblər.
7.2 Mərkəzi Bankın nəzarət tədbirləri
Mərkəzi Bank kredit riskini idarə etmək üçün tənzimləyici standartları gücləndirir, banklara kapital tələblərini artırmağa çağırır və risk qiymətləndirmə proseslərini yaxşılaşdırır.
8. Beynəlxalq müqayisə və trendlər
8.1 Dünya bank təcrübəsi
Beynəlxalq Mərkəzi Banklar və maliyyə institutları problemli kreditləri risk kapitalının idarə edilməsi vasitəsi kimi qiymətləndirirlər. Əksər inkişaf etməkdə olan ölkələrdə NPL səviyyəsi təxminən 2‑5% aralığında olur, lakin makroiqtisadi şoklar bu nisbəti artıra bilər.
8.2 Azərbaycanın mövqeyi
IMF məlumatına görə, Azərbaycanda 2016‑cı ildən bəri bank sektorunda qeyri‑işlək kreditlərin nisbəti əhəmiyyətli dərəcədə azalıb və son illərdə sabitləşib. Bu, ölkənin bank sektorunun struktur islahatları və kredit riskinin idarə olunması sahəsindəki təcrübəsinin nəticəsidir.
9. Problemli kreditlər necə idarə edilməlidir? Praktik tövsiyələr
9.1 Borcalanlar üçün tövsiyələr
- Ödəniş planı hazırlayın: Kredit şərtlərini və aylıq ödəniş planını diqqətlə planlaşdırın.
- Əlavə gəlir mənbələri axtarın: Borc yükünü azaltmaq üçün əlavə gəlir qaynaqları tapmaq faydalı ola bilər.
- Bankla əlaqəni saxlayın: Gecikmə yaranarsa, bankla əvvəlcədən danışmaq çətin vəziyyəti asanlaşdırır.
9.2 Banklar üçün tövsiyələr
- Daha güclü kredit qiymətləndirmə alqoritmləri tətbiq edin.
- Müştərilərlə riskləri vaxtında identifikasiya edin.
- Mərkəzi Bank standartlarına uyğun risk idarəetmə sistemləri yaradın.
