Xürrəmilər Hərəkatı Tarixi: Babək Xürrəmdin və Azadlıq Mübarizəsi
Azərbaycan və ümumilikdə Yaxın Şərq tarixində xalq hərəkatları mühüm yer tutur. Bu hərəkatlar yalnız silahlı mübarizə deyil, həm də sosial ədalət, dini inanclar, milli kimlik və azadlıq axtarışlarının ifadəsi olmuşdur. Bu baxımdan Xürrəmilər hərəkatı erkən orta əsrlərdə baş vermiş ən böyük və ən təsirli xalq üsyanlarından biri kimi tarixə düşmüşdür.
Xürrəmilər hərəkatı əsasən VIII–IX əsrlərdə Abbasi xilafətinin hökmranlığına qarşı yönəlmiş, mərkəzi Azərbaycan ərazilərində formalaşmışdır. Hərəkatın ideoloji əsasları, sosial dayaqları və uzunmüddətli müqaviməti onu adi üsyanlardan fərqləndirir.
I. Xürrəmilər Hərəkatının Yaranma Şəraiti
1. Siyasi vəziyyət
VIII əsrdə Ərəb xilafəti geniş əraziləri əhatə edirdi. Azərbaycan da bu imperiyanın tərkibində idi. Abbasilər dövründə mərkəzi hakimiyyət güclənsə də, yerli xalqlar üzərində:
- ağır vergilər,
- zorakı idarəçilik,
- milli və dini ayrı-seçkilik
geniş yayılmışdı. Bu vəziyyət xalq arasında narazılığın artmasına səbəb oldu.
2. Sosial-iqtisadi səbəblər
Xürrəmilər hərəkatının əsas dayağı kəndli təbəqəsi idi. Torpaqların böyük hissəsi feodalların və xilafət nümayəndələrinin əlində cəmlənmişdi. Kəndlilər isə:
- yüksək vergi ödəyir,
- məcburi əməkdə işlədilir,
- hüquqsuz vəziyyətdə yaşayırdılar.
Bu sosial ədalətsizlik üsyan üçün münbit zəmin yaratdı.
3. Dini və ideoloji zəmin
Xürrəmilər yalnız siyasi hərəkat deyildi. Onların ideologiyası zərdüştilik, mazdakilik və yerli inancların sintezi idi. Əsas ideyalar bunlar idi:
- ədalət və bərabərlik,
- mal-mülkün ədalətli bölüşdürülməsi,
- zülmə qarşı çıxmaq,
- yerli ənənələrin qorunması.
II. “Xürrəmilər” Adının Mənası
“Xürrəm” sözü fars mənşəlidir və “şən”, “azad”, “firavan” mənalarını verir. Xürrəmilər özlərini:
- azad həyat tərəfdarı,
- zülmə qarşı döyüşən,
- bərabərlik istəyən insanlar
kimi görürdülər. Bu ad həm ideoloji, həm də psixoloji baxımdan hərəkatın mahiyyətini əks etdirirdi.
III. Babək Xürrəmdin və Hərəkatın Zirvəsi
1. Babəkin şəxsiyyəti
Xürrəmilər hərəkatının ən məşhur və tarixi siması Babək Xürrəmdindir. O, IX əsrin əvvəllərində hərəkatın rəhbəri olmuş və ona geniş xalq dəstəyi qazandırmışdır.
Babək:
- güclü təşkilatçı,
- hərbi baxımdan bacarıqlı,
- ideoloji baxımdan qətiyyətli lider idi.
2. Bəzz qalası
Babəkin əsas dayaq nöqtəsi Bəzz qalası idi. Bu qala:
- dağlıq ərazidə yerləşirdi,
- müdafiə baxımından əlverişli idi,
- uzun illər Abbasi ordularına müqavimət göstərdi.
Bəzz qalası Xürrəmilər üçün həm hərbi, həm də simvolik mərkəz idi.
3. Abbasilərlə mübarizə
Babəkin rəhbərliyi altında Xürrəmilər təxminən 20 ildən çox Abbasi xilafətinə qarşı mübarizə apardılar. Bu müddətdə:
- bir neçə Abbasi ordusu məğlub edildi,
- geniş ərazilər xilafətin nəzarətindən çıxdı,
- hərəkat regionda ciddi siyasi gücə çevrildi.
IV. Xürrəmilər Hərəkatının Məğlubiyyəti
1. Xilafətin güclü səfərbərliyi
Uzunmüddətli müqavimət Abbasi xilafətini ciddi addımlar atmağa məcbur etdi. Xəlifə Mötəsim:
- böyük ordu topladı,
- peşəkar sərkərdələr göndərdi,
- yerli xəyanətlərdən istifadə etdi.
2. Babəkin tutulması
837-ci ildə Babək hiylə yolu ilə tutuldu. Onun əsir alınması hərəkatın sonu oldu. Babəkin edamı Xürrəmilər üçün ağır zərbə idi, lakin ideoloji baxımdan hərəkatın ruhunu tam məhv edə bilmədi.
V. Xürrəmilər Hərəkatının Tarixi Əhəmiyyəti
1. Milli azadlıq mübarizəsi kimi
Xürrəmilər hərəkatı Azərbaycan tarixində:
- xarici hökmranlığa qarşı mübarizə,
- milli özünüdərk,
- azadlıq ideyasının formalaşması
baxımından mühüm mərhələdir.
2. Sosial ədalət ideyaları
Hərəkat feodal zülmünə qarşı çıxaraq sosial bərabərlik ideyasını ön plana çəkmişdir. Bu ideyalar sonrakı dövrlərdə baş verən digər xalq çıxışlarına da təsir göstərmişdir.
3. Tarixi yaddaşda Babək obrazı
Babək Xürrəmdin bu gün də:
- azadlıq simvolu,
- müqavimət nümunəsi,
- milli qəhrəman
kimi xatırlanır. Onun adı ədəbiyyatda, tarixşünaslıqda və mədəniyyətdə xüsusi yer tutur.
VI. Xürrəmilər Hərəkatına Müasir Baxış
Bu gün Xürrəmilər hərəkatı təkcə keçmişin hadisəsi kimi deyil, həm də:
- sosial ədalət anlayışı,
- azadlıq ideyası,
- xalq iradəsinin gücü
kimi qiymətləndirilir.
Gələcək nəsillər üçün bu hərəkat bir mesaj verir: tarixdə dəyişikliklər həmişə düşüncədən və cəsarətdən başlayır.
Nəticə
Xürrəmilər hərəkatı VIII–IX əsrlərdə Azərbaycanın və regionun tarixində dərin iz qoymuşdur. Bu hərəkat:
- siyasi zülmə qarşı etiraz,
- sosial ədalət axtarışı,
- milli kimliyin qorunması
uğrunda aparılan uzun və çətin mübarizənin təcəssümüdür.
Babək Xürrəmdinin rəhbərliyi altında Xürrəmilər sübut etdilər ki, sayca az olsa belə, ideya güclüdürsə, tarix dəyişə bilər. Bu dərs bu gün də aktuallığını qoruyur — sadəcə meydanlar dəyişib, mübarizə formaları yenilənib.
