Orxon‑Yenisey Abidələri: Qədim Türk Yazılı Tarixi və Mədəni İrs
Orxon‑Yenisey abidələri qədim türk mədəniyyətinin ən qiymətli yazılı irsidir və dünya sivilizasiyasının ilk aydın yazı nümunələrindən hesab olunur. Bu abidələr VII‑IX əsrlərdə Göytürk və digər qədim türk tayfaları tərəfindən daş üzərinə həkk edilmişdir. Yazılı dilin qədim göstəricisi olaraq, bu abidələr türk dillərinin, dövlətçilik ideyalarının, tarixi xatirələrin, qəhrəmanlıq dastanlarının və sosiokültür fenomenlərinin əbədi ifadəsidir. Azərbaycan dili daxil olmaqla bütün türk dillərinin tarixi inkişafını başa düşmək üçün Orxon‑Yenisey abidələri əvəzsiz mənbədir.
Orxon yenisey haqqinda melumat
1. Orxon‑Yenisey Abidələri Nədir?
Orxon‑Yenisey abidələri qədim türk xalqlarının yazılı mədəniyyətinin materiallaşdığı daş kitabələr və yazılı abidələr toplusudur. Bu abidələr əsasən VIII‑IX əsrlərdə Monqolustan və Sibirin Yenisey çayı ətrafında yaradılmışdır. Yazılar qədim türk runik əlifbası ilə yazılmış və qəhrəmanlıq, dövlətçilik, mədəni kimlik, xalq və xaqan münasibətləri kimi mövzuları əks etdirir.
“Orxon” və “Yenisey” adları yazıların tapıldığı çay hövzələrini göstərir. Orxon abidələri Monqolustanın Orxon çayı sahilində, Yenisey abidələri isə Sibirin Yenisey çayı ətrafında tapılmışdır. Bu abidələr qədim türklər üçün yalnız yazılı sənəd deyil, həm də milli tarix, kimlik və mədəniyyət kodudur.
2. Abidələrin Kəşfi və Elmi Tədqiqatlar
Orxon‑Yenisey abidələrinin mövcudluğu minilliklər boyunca məlum deyildi. XVIII əsrdə ilk məlumatlar toplansa da, elmi tədqiqatların başlanğıcı XIX əsrin sonlarına təsadüf edir. 1889‑cu ildə Monqolustanın Orxon vadisində qədim türk kitabələri aşkar edilmişdir. Bu tapıntı türkologiya elminə böyük impuls verdi.
Danimarkalı filoloq Vilhelm Tomsen runik yazıların deşifrə olunmasında önəmli rol oynamış, Orxon kitabələrinin ilk oxunuşunu vermişdir. Daha sonra rus və alman türkoloqları tərəfindən mətnlərin təhlili və elmi şərhləri aparılmışdır. Bu tədqiqatlar Orxon‑Yenisey abidələrinin tarixi, dili və mədəni əhəmiyyəti haqqında zəngin məlumat təqdim etmişdir.
3. Orxon‑Yenisey Yazı Sistemi: Göytürk Əlifbası
Orxon‑Yenisey abidələrinin ən mühüm xüsusiyyəti onların qədim türk yazı sistemi ilə yazılmasıdır. Bu sistemə Orxon əlifbası, Göytürk əlifbası və ya Türk runik əlifbası deyilir. Yazı sağdan sola doğru yazılmış, səslərin hər birinə xüsusi runik işarələr uyğunlaşdırılmışdır.
Orxon əlifbasında təxminən 38 əsas hərf var idi və onlar qədim türk dilinin fonetik xüsusiyyətlərini dəqiq şəkildə əks etdirirdi. Sait və samitlərin dəqiqliklə ayrılması, vurğu sisteminin mövcudluğu və kompleks qrammatik strukturlar bu yazı sistemini tarixdə nadir nümunə kimi göstərir. Alimlərin çoxu hesab edir ki, Orxon‑Yenisey əlifbası müəyyən dərəcədə Arami və ya Sogdian əlifbasından təsirlənmişdir.
4. Abidələrin Coğrafiyası və Qruplaşması
4.1 Orxon Abidələri
Orxon abidələri əsasən Monqolustanın Orxon vadisi ətrafında yerləşir. Burada tapılmış Kül Tigin və Bilgə Xaqan kitabələri ən məşhur və geniş mətnli nümunələrdəndir. Bu yazılar Göytürk dövlətinin tarixi və qəhrəmanlıq motivlərini əks etdirir.
Kitabələrdə qədim türklərin mədəniyyəti, dövlətçilik ənənələri, xalq‑xaqan münasibəti geniş yer alır. Burada həmçinin əfsanəvi motivlər, epik elementlər və tarixi faktlar birləşir; bu da onları həm tarix, həm dil, həm də ədəbiyyat elmləri üçün dəyərli edir.
4.2 Yenisey Abidələri
Yenisey abidələri isə Sibirin Yenisey çayı sahillərində tapılmış yazılardır. Onlar daha çox maqamlar, qısa epitafiyalar, qəbirləri yad edən mətnlər və simvolik yazılardan ibarətdir. Bu abidələr primitiv leksik və sintaktik strukturlara malikdir, lakin qədim türk dünyasının sosial və dini inancları haqqında unikal məlumat verir.
Yenisey yazıları əsasən qəbirüstü daş yazıları olduğundan onların mətnləri daha qısa və konkretdir. Burada şamanizm və dini ritualların izlərini də müşahidə etmək mümkündür.
5. Dil və Ədəbiyyat: Ən Qədim Türk Yazılı Mətnləri
Orxon‑Yenisey abidələrinin dili qədim türk dilinin erkən formasıdır və orta türk dilindən əvvəlki dövrü əhatə edir. Bu abidələr türk dillərinin inkişaf tarixi üçün əvəzsiz qaynaqdır.
Ədəbiyyat tarixçiləri hesab edirlər ki, Orxon‑Yenisey mətnləri yalnız tarixi sənədlər deyil, eyni zamanda poetik strukturları da özündə ehtiva edir. Burada bəzi hissələrdə poetik ritmlər, epik motivlər və bədii quruluş elementləri görünür ki, bu da onları qədim türk yazılı ədəbiyyatının incilərindən birinə çevirir.
Azərbaycan ədəbiyyatşünaslığı da bu mətnləri qədim dövr Azərbaycan ortaq yazılı ədəbiyyatının formalaşmasında təsiredici nümunə kimi qiymətləndirir. Orxon abidələrindəki leksik və sintaktik formaların sonrakı türk ədəbiyyatına təsirini araşdıran elmi əsərlər mövcuddur.
6. Orxon‑Yenisey Abidələrinin Tarixi və Dövlətçilik Anlayışı
Bu abidələr qədim türk dövlətçilik ideyalarının, xalq‑xaqan əlaqəsinin, nümayəndəlik əsaslı idarəetmə anlayışlarının yazılı ifadələridir. Kitabələrdə Göytürk xaqanlarının tarixi, çətin dövrlərdə xalqa verdiyi xatirələr, qəhrəmanlıq və birlik‑vahidlik mövzuları geniş yer alır.
Yazıların ana motivi dövlət və cəmiyyət birliyinin qorunması, tarixin yaddaşda saxlanılmasıdır. Bu abidələr yalnız tarixi sənəd deyil, həm də qədim türk dünyasının ideoloji manifesti, dövlət və xalq üçün mənəvi yol xəritəsidir. Xalqın keçmişinə, milli idealına və davamlılığına verilən önəm burada açıq şəkildə görünür.
7. Qlobal və Milli Mədəni Əhəmiyyət
Orxon‑Yenisey abidələri yalnız türk dünyası üçün deyil, ümumdünya mədəni irsi baxımından da əhəmiyyətlidir. Onlar qədim yazı mədəniyyətinin inkişaf səviyyəsini göstərir və insan cəmiyyətlərinin ilkin yazı və dövlətçilik ənənələrini araşdırmaq üçün unikal materiallar təqdim edir.
Azərbaycan mədəniyyəti üçün Orxon‑Yenisey abidələri dilimizin, milli kimliyimizin və türk dünyasının ortaq mədəni irsinin açıq göstəricisidir. Bu abidələr Azərbaycan türkcəsinin köklərini, morfologiyasını və leksikasını daha yaxşı anlamağa kömək edir.
8. Gələcəyə Baxış: Tədqiqat və Yenidən Kəşflər
Müasir dövrdə Orxon‑Yenisey abidələrinə elmi maraq artmaqdadır. Rəqəmsal texnologiyalar, arxeoloji ekspedisiyalar və beynəlxalq əməkdaşlıq daha çox abidənin tapılmasına və oxunmasına imkan verir. Bu yazıların daha dərin deşifrə olunması qədim türk dilləri və sivilizasiyası haqqında yeni məlumatlar ortaya çıxara bilər.
Texnologiyanın inkişafı vasitəsilə abidələr rəqəmsal formatda sənədləşdirilir və dünyanın hər yerindən tədqiqatçılar üçün əlçatan olur.
