Dəvə Haqqında Ətraflı Məlumat – Növləri, Xüsusiyyətləri və Maraqlı Faktlar
Dəvə minilliklərdir insan həyatında mühüm rol oynayan, lakin çox vaxt yalnız “səhrada su saxlayan heyvan” kimi tanınan canlıdır. Əslində isə dəvə bundan qat-qat mürəkkəb, ağıllı və möhtəşəm bir canlıdır. Səhranın yandırıcı istisi, su çatışmazlığı və sərt iqlim şəraiti belə bu heyvan üçün problem deyil. Elə bil təbiət onu “ekstremal şərait üçün premium paket”lə yaradıb.
Bu məqalədə dəvə nədir, dəvənin xüsusiyyətləri, dəvələrin növləri, dəvənin quruluşu, qidası, yaşayış mühiti, insan həyatındakı rolu, dəvə südü və əti, eləcə də dəvələrlə bağlı maraqlı faktlar haqqında tam və ətraflı məlumat veriləcək. Oxuduqdan sonra dəvəyə yalnız uzaqdan baxan bir heyvan kimi yox, əsl səhranın ustası kimi baxacaqsınız.
Deve haqqinda melumat
Dəvə Nədir?
Dəvə (latınca Camelus) məməlilər sinfinə aid, əsasən səhralarda və yarımsəhra ərazilərdə yaşayan iri cüssəli heyvandır. Dəvələr min illərdir Asiya, Afrika və Yaxın Şərq bölgələrində insanların nəqliyyat, ərzaq və təsərrüfat ehtiyaclarını qarşılayıb.
Ən əsas fərqləndirici xüsusiyyəti kürəyində olan hörgüclərdir. Bu hörgüclər çox vaxt səhvən “su anbarı” kimi tanınsa da, əslində onlar yağ ehtiyatı saxlayır. Su məsələsində dəvə tamam ayrı bir liqadadır – bu barədə bir azdan danışacağıq.
Dəvələrin Mənşəyi və Tarixi
Dəvələrin tarixi təxminən 40–45 milyon il əvvələ gedib çıxır. Maraqlıdır ki, ilk dəvələr indiki Şimali Amerikanın ərazisində yaranıb. Sonradan onlar Asiya və Afrikaya yayılıb, Şimali Amerikada isə nəsli kəsilib.
İnsanlar tərəfindən dəvələrin əhliləşdirilməsi təxminən 4000–5000 il əvvəl baş verib. O dövrdən etibarən dəvə:
- Ticarət yollarının əsas nəqliyyat vasitəsi
- Köçəri xalqların həyat yoldaşı
- Səhrada yaşamağın açar elementi
olaraq tarixə düşüb. “İpək Yolu”nu təsəvvür edin – dəvəsiz bu yol sadəcə qumlu bir cığır olardı.
Dəvələrin Növləri
Dünyada əsasən iki əsas dəvə növü mövcuddur.
1. Tək Hörgüclü Dəvə (Dromedar)
- Elmi adı: Camelus dromedarius
- Yayılma ərazisi: Şimali Afrika, Ərəbistan yarımadası, Yaxın Şərq
- Xüsusiyyətləri:
- Bir hörgüclüdür
- Daha sürətlidir
- İsti iqlimə mükəmməl uyğunlaşıb
Bu növ dünyadakı dəvələrin təxminən 90%-ni təşkil edir.
2. İki Hörgüclü Dəvə (Bakterian)
- Elmi adı: Camelus bactrianus
- Yayılma ərazisi: Orta Asiya, Monqolustan, Çin
- Xüsusiyyətləri:
- İki hörgüclüdür
- Soyuq iqlimə davamlıdır
- Qalın tüklərə malikdir
Bakterian dəvələri qışın sərt keçdiyi bölgələrdə belə rahatlıqla yaşaya bilir. Yəni dəvə yalnız istinin yox, soyuğun da ustasıdır.
Dəvənin Bədən Quruluşu və Anatomiyası
Dəvənin bədəni səhrada yaşamaq üçün sanki xüsusi dizayn edilib.
Hörgüclər
- Yağ ehtiyatı saxlayır
- Enerji mənbəyidir
- Dəvə uzun müddət ac qala bilir
Bir dəvə hörgücündə 30–40 kiloqrama qədər yağ toplana bilər.
Ayaqlar
- Uzun və güclüdür
- Geniş pəncələri qumda batmamağa kömək edir
- Diz və ayaq oynaqları bədəni yerdən qaldıraraq istidən qoruyur
Gözlər və Burun
- Uzun kirpiklər qumdan qoruyur
- Burun dəlikləri bağlana bilir
- Nəfəs zamanı su itkisi minimuma endirilir
Daxili Orqanlar
- Qan hüceyrələri oval formadadır (əksər məməlilərdə dairəvidir)
- Bu forma susuzluğa dözümlülüyü artırır
- Bədən temperaturu gün ərzində dəyişə bilir, bu da tərləməni azaldır
Dəvənin Suya Dözümlülüyü
Dəvə haqqında ən məşhur faktlardan biri onun uzun müddət susuz qala bilməsidir.
- 7–10 gün, bəzən daha uzun müddət su içmədən yaşaya bilər
- Su tapdıqda bir dəfəyə 100–150 litr su içə bilər
- Susuzluq zamanı bədən çəkisinin 25%-ni itirsə belə sağ qala bilir
(İnsan üçün bu rəqəm təxminən 10%-dir)
Qısaca desək, dəvə üçün “su yoxdur” sadəcə müvəqqəti narahatlıqdır.
Dəvənin Qidalanması
Dəvələr ot yeyən heyvanlardır, lakin seçici deyillər.
Nə ilə Qidalanır?
- Quru otlar
- Tikanlı bitkilər
- Səhraya uyğun kol və yarpaqlar
- Bəzən duzlu bitkilər
Dəvənin dodaqları qalın və sərtdir, buna görə tikanlı bitkiləri rahatlıqla yeyə bilir. Başqa heyvanlar üçün “toxunma” xəbərdarlığı olan bitkilər, dəvə üçün sadəcə nahardır.
Dəvənin Yaşayış Mühiti
Dəvələr əsasən:
- Səhralarda
- Yarımsəhra bölgələrində
- Quru və isti iqlimlərdə
yaşayır. Bununla belə, iki hörgüclü dəvələr soyuq və dağlıq ərazilərə də uyğunlaşıb.
Əsas yayılma bölgələri:
- Afrika
- Yaxın Şərq
- Orta Asiya
- Çin və Monqolustan
Dəvələrin İnsan Həyatındakı Rolu
Nəqliyyat Vasitəsi
Tarix boyu dəvə:
- Yük daşıyıb
- Uzun məsafələri qət edib
- Karvanların əsas gücü olub
Bir dəvə 200–300 kq yük daşıya bilər və günlərlə yol gedə bilər.
Ərzaq Mənbəyi
- Dəvə südü
- Dəvə əti
xüsusilə səhrada yaşayan xalqlar üçün vacib qida mənbəyidir.
Dəvə Südü
Dəvə südü:
- Zülal və vitaminlərlə zəngindir
- İmmuniteti gücləndirir
- Laktoza nisbətən azdır
- Uzun müddət xarab olmur
Bir çox ölkədə dəvə südü “sağlamlıq içkisi” kimi qiymətləndirilir.
Dəvə Əti
- Az yağlıdır
- Zülal baxımından zəngindir
- Enerji vericidir
Dəvələrin Davranışı və Xarakteri
Dəvələr sakit və dözümlü heyvanlar kimi tanınsa da, bu o demək deyil ki, onların səbrini sınağa çəkmək olar.
- Yüklənmədən narazı qalanda otura bilər
- Təhlükə hiss etdikdə müdafiə olunur
- Sahibini tanıyır və yadda saxlayır
Yəni dəvə səssizdir, amma “hər şeyi uduram” tipli bir xarakterə malik deyil.
Dəvələrlə Bağlı Maraqlı Faktlar
- Dəvələr üzə bilir
- Bədən temperaturu 34–41°C arasında dəyişə bilər
- Yaxşı yaddaşa malikdirlər
- Qoxu hissi çox güclüdür
- Sürəti saatda 60 km-ə çata bilər
