Qan Qrupları: Növləri, Xüsusiyyətləri, Köçürülməsi və Sağlamlığa Təsirləri

Qan qrupları insan sağlamlığı və həyat üçün həyati əhəmiyyətə malikdir. Qan, bədənimizin hər hüceyrəsinə oksigen və qida daşıyan mürəkkəb mayedir. Lakin, qan təkcə oksigen daşımır, həm də immunitet sistemi və müxtəlif fizioloji proseslər üçün vacibdir. İnsan qanı fərqli antigen və antikor tərkibinə görə fərqli qruplara bölünür. Qan qrupları həm tibbi, həm də gündəlik həyat baxımından mühüm rol oynayır. Bu məqalədə qan qruplarının növləri, xüsusiyyətləri, köçürülməsi, sağlamlıq üçün təsirləri və maraqlı faktlar haqqında ətraflı məlumat təqdim olunacaq.

Qan qruplari haqqinda melumat

Qan Qruplarının Əsas Sistemi

İnsan qan qrupları əsasən iki sistem üzrə müəyyən edilir: ABO sistemi və Rh faktoru. Bu iki sistem qan qruplarının təyin edilməsində ən çox istifadə olunur.

ABO Sistemi

ABO sistemi 1900-cü ildə Karl Landşteyner tərəfindən kəşf edilmişdir. Bu sistemə görə insan qanı aşağıdakı qruplara bölünür:

1. A qrup – Bu qrupda olan insanların qan hüceyrələrinin səthində A antigeni mövcuddur, plazmada isə B antikoru tapılır.
2. B qrup – Bu qrupda isə qanın səthində B antigeni, plazmada isə A antikoru olur.
3. AB qrup – Bu nadir qrupda hər iki antigen mövcuddur, yəni həm A, həm B antigenləri var. Plazmada isə antikor yoxdur. Bu səbəbdən AB qrupu “universal qəbul edən” kimi tanınır.
4. O qrup – Bu qrup antigen daşımır, amma plazmada həm A, həm B antikoru olur. O qrup “universal verici” hesab edilir, çünki onun qanı hər qrup tərəfindən qəbul edilə bilər.

ABO sistemi tibbdə qan köçürməsində və donor axtarışında əsas rol oynayır.

Rh Faktoru

Rh faktoru ikinci mühüm qan qrup sistemi kimi tanınır. Rh antigeni D antigeni olaraq da bilinir. Əgər qanın səthində D antigeni varsa, Rh müsbət (Rh+), yoxdursa, Rh mənfi (Rh−) adlandırılır.

Məsələn:

• A+ – A antigeni var və Rh müsbət.
• B− – B antigeni var və Rh mənfi.

ABO və Rh sistemlərinin birləşməsi ilə insan qanı ümumilikdə 8 əsas qrupa bölünür: A+, A−, B+, B−, AB+, AB−, O+, O−.

Qan Qruplarının Paylanması

Qan qruplarının yayılma faizi regionlara görə dəyişir:

• O qrup – Dünyada ən çox yayılmış qrupdur, təxminən 45%–50%.
• A qrup – Təxminən 30%–35%.
• B qrup – Təxminən 15%–20%.
• AB qrup – Nadir, təxminən 5%–10%.

Rh faktoru da müxtəlifdir: Rh+ dünyada əksəriyyət təşkil edir, Rh− isə daha az rast gəlinir.

Qan Köçürülməsi və Uyğunluğu

Qan köçürülməsi tibbdə həyati əhəmiyyət daşıyır. Uyğun olmayan qan köçürülməsi ciddi sağlamlıq problemlərinə səbəb ola bilər.

Qan Köçürülməsində ABO Uyğunluğu

• O qrupdan hər kəsə qan köçürmək mümkündür (universal donor).
• AB qrupu isə hər qrupdan qan ala bilir (universal recipient).
• A qrupu yalnız A və O qrupundan, B qrupu isə yalnız B və O qrupundan qan ala bilər.

Rh Uyğunluğu

• Rh− insan Rh+ qan ala bilməz, çünki bu, immun reaksiyasına səbəb ola bilər.
• Rh+ insan Rh− qan ala bilər, lakin tibbdə bunu ehtiyatla edirlər.

Qan Qruplarının Sağlamlığa Təsiri

Qan qrupları yalnız qan köçürülməsi üçün deyil, həm də sağlamlıq vəziyyəti üçün əhəmiyyətlidir. Araşdırmalar göstərir ki, bəzi qan qrupları müəyyən xəstəliklərə daha çox meyllidir:

• O qrupu – Ürək xəstəliklərinə daha az, mədə xoralarına daha çox meylli.
• A qrupu – Ürək-damar xəstəliklərinə nisbətən yüksək risk.
• B qrupu – Qan şəkəri pozğunluqları və pankreas xəstəliklərinə həssaslıq.
• AB qrupu – Yaddaş zəifliyi və ürək problemlərinə daha çox risk.

Bunlar sadəcə statistik meyillərdir; həyat tərzi və genetik faktorlar daha böyük rol oynayır.

Qan Qruplarının Tarixi və Maraqlı Faktlar

• Qan qruplarının kəşfi XX əsrin əvvəllərinə təsadüf edir.
• O qrupu ən qədimdir və insanın tarix boyu ən çox yayılmış qrupudur.
• Qan qrupları hətta bəzi antropoloji tədqiqatlarda insan miqrasiyası və genetik keçmişi öyrənmək üçün istifadə olunur.

Qan Qruplarının Təyini və Tibbi İstifadəsi

Qan qruplarını müəyyən etmək üçün laboratoriyada qan analizi aparılır. Qan qruplarının düzgün təyini:

• Təcili tibbi yardım zamanı həyati əhəmiyyət daşıyır.
• Hamiləlikdə Rh uyğunluğu yoxlanılır, çünki Rh fərqi ana və uşaq arasında immun reaksiyasına səbəb ola bilər.
• Qan donorluğu və köçürülməsi üçün əsas kriteriyadır.

Qan Qruplarına Uyğun Həyat Tərzi və Qidalanma

Bəzi mütəxəssislər qan qrupuna görə fərqli qidalanma və idman tövsiyələri verirlər. Misal üçün:

• O qrupu – Daha çox protein tərkibli qida tövsiyə olunur.
• A qrupu – Bitki mənşəli və az yağlı qidalar uyğundur.
• B qrupu – Müxtəlif qidalarla balanslı qidalanma tövsiyə olunur.
• AB qrupu – Həm bitki, həm də heyvan mənşəli qidalar qarışıq şəkildə istifadə edilə bilər.

Lakin bu metodlar tibbi baxımdan tam təsdiqlənmiş deyildir və əsas sağlam həyat tərzi qaydaları hər zaman prioritetdir.

Qan Qrupları və Genetika

Qan qrupları valideynlərdən irsən keçir. Hər bir valideyn qan qrupu üçün iki allel verə bilər. Məsələn:

• Valideynlərdən biri A, digəri B qrupu olarsa, uşağın qan qrupu A, B, AB və ya O ola bilər.
• Rh faktoru da dominant və resessiv allellərlə irsən ötürülür: Rh+ dominant, Rh− resessivdir.