Səsin sürəti nədir? Səs necə və nə qədər sürətlə yayılır?

January 11, 2026

354 3 minutes read

İnsan gündəlik həyatda səsi o qədər təbii qəbul edir ki, onun necə yarandığını, hansı şərtlərdə yayıldığını və nə qədər sürətlə hərəkət etdiyini çox vaxt düşünmür. Halbuki səsin sürəti fizikanın ən maraqlı mövzularından biridir və təbiətdə baş verən bir çox hadisəni anlamaqda əsas rol oynayır. Göy gurultusunu ildırımdan bir neçə saniyə sonra eşitməyimiz, uzaqdan gələn qatar səsinin gec çatması və ya kosmosda tam səssizliyin hökm sürməsi – bütün bunlar səsin sürəti ilə birbaşa əlaqəlidir.

Bu məqalədə səsin sürəti anlayışını sadə, amma elmi əsaslarla izah edəcəyik, fərqli mühitlərdə səsin necə dəyişdiyini araşdıracağıq və gündəlik həyatda bunun nə üçün vacib olduğunu izah edəcəyik.

Səs nədir?

Səs – maddənin hissəciklərinin titrəməsi nəticəsində yaranan mexaniki dalğadır. Yəni səsin mövcud olması üçün mütləq maddi mühit lazımdır. Hava, su, metal, taxta kimi maddələr səsin yayılması üçün mühit rolunu oynayır.

Vacib məqam budur ki:

Səs elektromaqnit dalğası deyil
Səs boşluqda yayıla bilmir
Səs yalnız hissəcikləri olan mühitlərdə mövcuddur

Məsələn, kosmosda baş verən partlayışlar bizə səssiz görünür, çünki orada səsin yayılması üçün hava yoxdur.

Səsin sürəti nə deməkdir?

Səsin sürəti – səs dalğasının müəyyən bir mühitdə 1 saniyə ərzində qət etdiyi məsafədir. Bu sürət sabit deyil və bir neçə amildən asılıdır:

Mühitin növü (hava, su, bərk cisim)
Temperatur
Təzyiq
Mühitin sıxlığı və elastikliyi

Ən çox rast gəlinən ölçü vahidi:
metr/saniyə (m/s)

Havada səsin sürəti

Havada səsin sürəti ən çox öyrənilən və gündəlik həyatda ən çox rast gəlinən göstəricidir.

Normal şəraitdə

0°C temperaturda: təxminən 331 m/s
20°C temperaturda: təxminən 343 m/s

Bu o deməkdir ki, səs saniyədə təxminən 343 metr məsafə qət edir.

Temperatur səsin sürətinə necə təsir edir?

Havada temperatur artdıqca hava molekulları daha sürətli hərəkət edir. Bu isə səs dalğalarının daha tez ötürülməsinə səbəb olur.

Sadə izah:

Soyuq hava → molekullar yavaş → səs yavaş
İsti hava → molekullar sürətli → səs sürətli

Praktiki olaraq qəbul edilən qayda:

Temperatur hər 1°C artdıqda, səsin sürəti təxminən 0,6 m/s artır.

Məsələn:

0°C → 331 m/s
10°C → 337 m/s
20°C → 343 m/s

Suda səsin sürəti

Suda səs havaya nisbətən təxminən 4–5 dəfə daha sürətli yayılır.

Orta hesabla:

Suda səsin sürəti: təxminən 1480 m/s

Bunun səbəbi:

Su molekulları bir-birinə daha yaxın yerləşir
Enerji daha sürətli ötürülür

Bu xüsusiyyət dənizaltılar, sonar sistemləri və okean tədqiqatlarında geniş istifadə olunur.

Bərk cisimlərdə səsin sürəti

Bərk cisimlərdə səs ən sürətli yayılır. Xüsusilə metallar səs dalğalarını çox tez ötürür.

Məsələn:

Poladda: 5000–6000 m/s
Alüminiumda: 5100 m/s
Şüşədə: 4500 m/s

Bərk maddələrdə hissəciklər çox sıx və möhkəm bağlı olduğu üçün titrəyiş sürətlə ötürülür.

Niyə ildırımı əvvəl görürük, sonra səsini eşidirik?

Bu sual səsin sürətini anlamaq üçün ən klassik nümunədir.

İşığın sürəti: təxminən 300 000 km/s
Səsin sürəti: təxminən 343 m/s

İşıq səsdən milyonlarla dəfə sürətli olduğu üçün ildırım əvvəl görünür, göy gurultusu isə bir neçə saniyə sonra eşidilir.

Maraqlı üsul:

İldırımı gördükdən sonra səsi eşidənə qədər saydığınız saniyələrin sayını 3-ə vurun – təxminən məsafəni kilometr ilə taparsınız.

Səsin sürəti ilə səsin tezliyi eyni şeydirmi?

Xeyr. Bu çox edilən səhvdir.

Səsin sürəti – dalğanın yayılma sürətidir
Tezlik (Hz) – səsin yüksək və ya alçaq olmasını müəyyən edir

Məsələn:

Nazik səs (fit səsi) və qalın səs (bas) eyni sürətlə yayılır
Fərq yalnız dalğanın tezliyindədir

Səs sürəti ilə sürət maneəsi (səs baryeri)

“Səs baryeri” ifadəsi təyyarələr və raketlərlə bağlı tez-tez işlədilir. Bu, cismin səsdən daha sürətli hərəkət etməsi deməkdir.

Səs sürətindən yavaş → subsonik
Səs sürətinə yaxın → transsonik
Səs sürətindən sürətli → supersonik

Səs baryeri aşılarkən yaranan güclü partlayış səsi səs bumu adlanır.

Niyə kosmosda səs yoxdur?

Kosmosda hava və ya başqa maddi mühit olmadığı üçün səs yayılmır. Buna görə filmlərdə kosmik döyüşlərin səsli təsviri elmi baxımdan düzgün deyil.

Bu fakt səsin mütləq maddi mühitə ehtiyacı olduğunu bir daha sübut edir.

Səsin sürəti gündəlik həyatda harada istifadə olunur?

Səsin sürəti bir çox sahədə mühüm rol oynayır:

Aviasiya və aerokosmik sənaye
Dənizçilik və sonar texnologiyaları
Tibbi ultrasəs müayinələri
Akustik mühəndislik
Musiqi və səsyazma texnologiyaları
Zəlzələlərin öyrənilməsi (seysmik dalğalar)

Ultrasəs və infrasəs sürəti

Ultrasəs (20 000 Hz-dən yuxarı) və infrasəs (20 Hz-dən aşağı) eyni sürətlə yayılır. Çünki səsin sürəti tezlikdən deyil, mühitdən asılıdır.

Səsin sürəti dəyişə bilərmi?

Bəli. Səsin sürəti:

Temperatur dəyişdikdə
Mühit dəyişdikdə
Təzyiq və rütubət dəyişdikdə

fərqli qiymətlər alır.

Ən sürətli səs harada yayılır?

Ən sürətli səs:

Çox sıx və elastik maddələrdə
Bərk kristallarda

Məsələn, almazda səsin sürəti 12 000 m/s-ə qədər çata bilər.

Səsin sürəti ilə bağlı maraqlı faktlar

Eyni anda danışan iki insanın səsi eyni sürətlə yayılır
Qışda səs daha uzağa gedə bilər
Dumanlı havada səs daha aydın eşidilə bilər
Balinalar səs vasitəsilə kilometrlərlə məsafədə əlaqə qurur

Nəticə

Səsin sürəti sadə görünsə də, arxasında çox ciddi fiziki qanunlar dayanır. Bu anlayış təbiətdə baş verən hadisələri, texnologiyanın işləmə prinsipini və hətta gündəlik həyatdakı müşahidələrimizi izah etməyə kömək edir.

Qısaca desək: