Arximed Haqqında Ətraflı Məlumat | Riyaziyyat, Fizika və Kəşfləri
Arximed qədim Yunanıstanın ən görkəmli riyaziyyatçısı, mühəndisi və fizika alimi olub. Təxminən eramızdan əvvəl 287-ci ildə Sirakuza şəhərində anadan olmuş, həyatının çox hissəsini burada keçirmiş və eramızdan əvvəl 212-ci ildə vəfat etmişdir. O, riyaziyyat, mexanika, hidrostatika və mühəndislik sahələrində elmi inkişafın təməlini qoymuş, həm nəzəri, həm də praktik məsələlərdə böyük yeniliklər yaratmışdır.
Arximedin həyatı və kəşfləri elmin inkişafında əvəzsiz rol oynayıb. Onun yaradıcılığı sadəcə qədim dövr üçün deyil, sonrakı əsrlər üçün də ilham mənbəyi olmuşdur. Bu məqalədə Arximedin həyatı, elmi nailiyyətləri, mühəndislik və fizika sahəsindəki töhfələri və onun irsi ətraflı şəkildə izah olunacaq.
Arximed haqqinda melumat
I. Həyatı və Təhsili
Arximed Sirakuzada anadan olmuşdur. Onun atası Fidias astronom olub, bu isə Arximedin ulduzlara və riyaziyyata marağının erkən yaşlarda inkişafına səbəb olmuşdur. Gəncliyində Arximed Yunanıstanın elmi mərkəzlərindən olan İsgəndərliyə səfər etmiş və orada məşhur riyaziyyatçılarla görüşərək biliklərini genişləndirmişdir.
Həyatının böyük hissəsini Sirakuzada keçirən Arximed şəhər hökmdarı Hieron II ilə yaxın münasibətdə olub. Bu münasibət ona elmi fəaliyyətini praktik problemlərə tətbiq etmək imkanı verib. Arximed yalnız nəzəri elmlərlə kifayətlənməyib, eyni zamanda mühəndislik sahəsində də böyük töhfələr vermişdir.
II. Arximedin Elmi Nailiyyətləri
A. Riyaziyyat sahəsində yenilikləri
Arximed riyaziyyat sahəsində bir çox əhəmiyyətli nailiyyətlər əldə edib. Onun əsas töhfələrindən biri müxtəlif obyektlərin sahələrini və həcm ölçülərini hesablamaq üçün sonsuz kiçik hissələrin cəmlənməsi metodundan istifadə etməsidir. Bu yanaşma sonrakı dövrlərdə integral hesablamanın əsasını qoymuşdur.
1. Dairə və pi (π)
Arximed dairənin çevrəsinin diametrinə nisbətini hesablamaq üçün poliqon üsulunu tətbiq etmişdir. Bu üsul ona π üçün dəqiq bir yaxınlaşdırma tapmağa imkan verib. Onun hesablamalarına görə, π təxminən 3.1408 ilə 3.1429 arasında yerləşir.
2. Kürə və silindr həcmləri
Arximed göstərmişdir ki, kürənin həcmi onu əhatə edən silindrin həcminin iki üçünə bərabərdir. O, bu nailiyyətini o qədər yüksək qiymətləndirirdi ki, öz mezar daşında kürə və silindrin təsvirinin olmasını arzulamışdır.
3. Parabola və digər əyrilər
Arximed parabolanın sahəsini hesablamaq üçün metodlar inkişaf etdirmişdir. Bu yanaşma sonrakı dövrlərdə integral hesablamanın inkişafına böyük təsir göstərmişdir.
B. Mexanika və Fizika sahəsində nailiyyətləri
1. Arximedin prinsipi
Arximedin ən məşhur kəşflərindən biri hidrostatikanın əsasını qoyan prinsipdir. Bu prinsipə görə, bir mayedə batan bədənə təsir edən yuxarıya doğru qüvvə, maye tərəfindən çıxarılan ağırlığa bərabərdir. Bu prinsip gəmi dizaynı, sualtı qayıqlar və maye içərisində hərəkət edən cisimlərin hesablanmasında həlledici rol oynayır.
2. Arximedin vidası
Arximedin vidası suyu aşağıdan yuxarıya qaldırmaq üçün nəzərdə tutulmuş bir cihazdır. Bu ixtira kənd təsərrüfatında suvarma sistemlərində uzun müddət istifadə olunmuşdur.
3. Müharibə maşınları
Arximed həmçinin şəhər müdafiəsi üçün müxtəlif mexaniki qurğular və silahlar hazırlamışdır. Onun qaldırıcı mexanizmləri, katapultları və digər cihazları Romalıların Sirakuzaya hücumunu gecikdirmişdir.
4. Mexanikanın qanunları
Arximed dayaq və qaldırıcı qüvvələrə dair qanunları müəyyən etmişdir. Bu qanunlar bugünkü mexanika və mühəndisliyin əsas prinsiplərindən biri hesab olunur.
III. Arximedin Əsərləri
Arximedin elmi fikirləri bir çox yazılarında əks olunub. Ən əhəmiyyətli əsərləri aşağıdakılardır:
- Kürə və Silindr haqqında əsərlər – kürənin sahəsi və həcminin hesablanması.
- Parabola kvadratlaşdırılması – əyrilərin sahələrinin hesablanması.
- Məkanlar və sıxlıqlar haqqında əsərlər – mayelərin davranış qaydaları.
- Metod haqqında əsər – riyaziyyatda yeni yanaşmalar və hesablama üsulları.
Bu əsərlər qədim Yunan dilində yazılmış, lakin əsrlər boyu elm adamları tərəfindən araşdırılmış və müasir elmin inkişafına böyük təsir göstərmişdir.
IV. Arximedin İrsinin Elm Dünyasına Təsiri
Arximedin nailiyyətləri yalnız antik dövrdə deyil, həm də müasir elmdə böyük əhəmiyyət kəsb edir. Onun prinsipləri mühəndislik, mexanika, fizika və riyaziyyat sahələrində tətbiq olunur. Arximedin metodları sayəsində elmdə hesablama, qurğu dizaynı və maye mexanikası sahəsində əsaslı irəliləyişlər baş vermişdir.
Arximedin adı ilə bağlı texniki terminlər də mövcuddur. Məsələn, Arximed prinsipinə və Arximed vidasına müraciət edərək həm nəzəri, həm də praktik problemlər həll edilir. Onun işləri alimlər üçün ilham mənbəyi olmaqla yanaşı, texnologiyanın inkişafında da böyük rol oynayır.
V. Məşhur Anlar və Hekayələr
Arximed həmçinin bir çox məşhur hekayələr və əfsanələrlə də yadda qalıb. Ən məşhuru “Heurēka!” anıdır. Belə ki, Arximed hamamda suyun səviyyəsinin qalxdığını görərək bir bədənin sıxlığını və həcməsini ölçmək ideyasını tapmış və bundan sonra böyük kəşflərə imza atmışdır.
Onun həyatı və kəşfləri göstərir ki, elmi yaradıcılıq yalnız nəzəri bilik deyil, həm də gündəlik həyatda qarşıya çıxan problemləri həll etmək bacarığıdır.
