Qar haqqında məlumat | Qarın yaranması, tipləri və təsirləri
Qar – bu adi görünsə də, əslində çox mürəkkəb, gözəl və həyat üçün vacib bir təbii fenomen. Dünya əhalisinin çox hissəsi həyatında ən az bir dəfə qarla rastlaşır, lakin onun necə əmələ gəldiyini, türlərini, təsirlərini və əhəmiyyətini dərindən anlayanlar çox deyil. Bu məqalədə qarın yaranma prosesindən tutmuş insan həyatına, ekosistemlərə və mədəniyyətlərə təsirinə qədər hər bir aspektə toxunacağıq.
Qar haqqinda melumat
1. Qar nədir?
Qar – atmosferdə su buxarının donaraq kristallaşması nəticəsində yaranan buz kristallarının birləşməsi ilə formalaşan yüngül, ağ rəngli presipitatdır. Adı çəkilən bu “buz kristalları” mikroskopik ölçüdə olsalar da, birləşərək gözlə görünən böyük kristallar və nəhayət qar ləçəklərini əmələ gətirirlər.
Qarın əsas xüsusiyyəti onun dendritik strukturudur – yəni qar kristalları yıldızvari, mürəkkəb geometriyaya malik olur. Bu strukturlar sayəsində qar “puf” görünüşlü olur və günəş işığı ilə parıldayır.
2. Qar necə əmələ gəlir? (Fiziki proses)
Qarın yaranması atmosferdəki su dövranı ilə sıx bağlıdır. Baş verən proses aşağıdakı kimidir:
2.1. Su buxarının yüksəlməsi və soyuması
Atmosferdə nəmli hava yüksəldikcə təzyiq azalır və hava soyuyur. Belə şəraitdə su buxarı kondensasiyaya (mayeyə) və daha sonra donaraq kristallaşmağa başlayır.
2.2. Kristallaşma nöqtəsi
Hava +0°C‑dən soyuq olduqda su buxarı birbaşa buz halına keçə bilər – bu prosesə sublimasiya deyilir. Beləliklə, atmosferdə mikroskopik buz nüvələri yaranır.
2.3. Kristal böyüməsi
Bu mikroskopik buz nüvələri ətrafda mövcud su buxarını udaraq böyüyür və qar ləçəyini əmələ gətirir. Qar kristallarının mürəkkəbliyi temperatur və rütubətə görə dəyişir: soyuq və quru hava daha incə, mürəkkəb ləçəklər yaradır, nisbətən isti hava isə daha sadə strukturlar əmələ gətirir.
Bu proses atmosfer təzyiqi, rütubət və temperaturun incə tarazlığına əsaslanır və nəticədə hər qar ləçəyinin unikal strukturu olur.
3. Qar kristallarının formaları və növləri
Hər bir qar ləçəyinin altı bucaqlı simmetriyaya malik olması ilə bağlı geniş yayılmış bir inanış var. Doğrudur ki, kristallar altı bucaqla yaranır, lakin onların formaları müxtəlif ola bilər:
3.1. Sadə plitələr
Bu formalar adətən daha yüksək temperaturda yaranır və nazik, düz altıbucaqlı plata bənzəyirlər.
3.2. Sütunlar və iynələr
Bu tip kristallar daha soyuq şərtlərdə yaranır. Onlar nazik sütun və ya iynə görünüşündədırlar.
3.3. Dendritlər
Bu, ən çox tanınan qar tipidir – mürəkkəb “budaqlanan” struktura malik, gözəl, ağ parlaq ləçəklər. Dendritik qar yağışı adətən vizual baxımdan ən təsirli görünüşdür.
3.4. Qlobulyar və qeyri‑adi formalar
Bəzən qar kristalları qeyri‑adi, sferik və ya amalgam formaları ala bilər – bu daha çox xüsusi atmosfer şəraitində baş verir.
Bu müxtəlif formalar səthin temperaturunun və nəm səviyyəsinin dəyişməsindən asılıdır.
4. Qarın tipləri
Qarın səthi görünüşü və xüsusiyyətləri də müxtəlifdir:
4.1. Toz qar (Powder snow)
Bu, çox yüngül və quru qar növüdür. Adətən temperatur çox aşağı olduqda yaranır və dağ xizəkçiləri üçün ideal şərait yaradır.
4.2. Küləkli qar
Külək qar kristallarını üfürərək sürükləyir və böyük qar yığınları əmələ gətirə bilər. Bu, tufan şəraitində görülür və təhlükəli ola bilər.
4.3. Çirkli qar
Şəhər və sənaye zonalarında qar toz və çirklərə yapışaraq çirkli rəng alır. Bu, həm ekoloji problemlərə, həm də səth sularının çirklənməsinə səbəb olur.
4.4. Islanmış və ağır qar
Temperatur nisbətən yüksək olduqda qarın içində daha çox su olur və o daha ağır olur. Bu tip qar ağacların budaqlarına və elektrik xətlərinə daha çox yük meydana gətirir.
5. Qarın xüsusiyyətləri və ölçülməsi
5.1. Qar sıxlığı
Qarın sıxlığı onun içindəki hava və su nisbətinə görə dəyişir. Toz qar daha az sıxlığa malikdir, islanmış qar isə daha yüksək sıxlıq göstərir.
5.2. Qar qalınlığı
Meteoroloqlar və iqlimçilər qar qatının qalınlığını ölçərək iqlim dəyişikliklərini izləyirlər. Bu ölçü adətən santimetr və ya metr olaraq verilir.
5.3. Albedo effekti
Qar yüksək səth albedosuna malikdir – yəni günəş işığını çox səthə əks etdirir. Bu, planetimizin enerji tarazlığında mühüm rol oynayır və qlobal istiləşmənin təsirlərini bir qədər də olsa yavaşlada bilər.
6. Qarın əsas təsirləri
6.1. İqlim təsiri
Qar əhatəsi Yer səthinin istilik mübadiləsinə güclü təsir edir. Ağ səth daha çox günəş işığını əks etdirir və yerin soyumasına kömək edir. Qar yox olduqda isə daha az işıq əks olunur və səth daha çox istilik udur.
Bu proses qlobal istiləşmə ilə bağlı dövrlərdə xüsusilə vacibdir: qar əhatəsinin azalması daha çox istiliyin udulmasına səbəb olur və bu, istiləşməni sürətləndirir.
6.2. Ekosistemlərə təsiri
Qar örtüyü torpağı izolyasiya edir, kökləri soyuqdan qoruyur və bəzi heyvanların qış yuxusuna getməsinə şərait yaradır. Eyni zamanda, qarın əriməsi bahar sularını təmin edir və çayların su səviyyəsini tənzimləyir.
6.3. İnsan həyatına təsiri
Normal şəraitdə qar gözəldir və turizm üçün şərait yaradır. Lakin çox qar yağışı yol hərəkətinə, enerji sistemlərinə və gündəlik həyata mənfi təsir göstərə bilər.
6.3.1. Nəqliyyat və infrastruktur
Qar yolları sürüşkən edir, bu da qəzalara səbəb ola bilər. Şəhər xidmətləri qar təmizləmə işləri aparmalı olur və bu əlavə xərc deməkdir.
6.3.2. Enerji və elektrik xətləri
Ağır qar elektrik xətlərini çəkə bilər və bu, genişmiqyaslı elektrik kəsintilərinə səbəb ola bilər. Bunun qarşısını almaq üçün xətlər möhkəmləndirilir və mütəmadi baxım aparılır.
6.3.3. Sağlamlıq
Qarla bağlı soyuq hava bəzən hipotermiya, donma və digər sağlamlıq problemlərinə səbəb ola bilər. İnsanlar soyuqdan qorunmaq üçün müvafiq geyim və qaydalara riayət etməlidirlər.
7. Qarın ölçülməsi və proqnozlaşdırılması
Meteoroloqlar qar yağışını və qar örtüyünün qalınlığını müxtəlif cihazlarla ölçürlər:
7.1. Radar və peyk müşahidələri
Radar sistemləri qar buludlarının mövcudluğunu və sıxlığını ölçür. Peyklər isə geniş ərazilərdə qar örtüyünü izləmək üçün istifadə olunur.
7.2. Yer səthi ölçmələri
Meteoroloqlar xüsusi ölçü çubuqları və sensorlarla qarın səthdəki qalınlığını ölçürlər. Bu məlumatlar iqlim modellərinə daxil edilir.
7.3. Proqnozlaşdırma modelləri
Müasir meteorologiya kompüter modelləri sayəsində qar yağışını saatlarla, günlərlə qabaqcadan proqnozlaşdırır. Bu, xüsusilə nəqliyyat və fövqəladə hallar xidmətləri üçün həyati əhəmiyyət kəsb edir.
8. Qar və mədəniyyət
Qar dünyada yalnız meteoroloji fenomen deyil; o, çoxsaylı mədəniyyətlərdə simvolik məna daşıyır.
8.1. Ədəbiyyat və incəsənətdə qar
Qar çoxlu şeirlərə, mahnılara və rəsm əsərlərinə ilham verib. Məsələn, “Qar yağanda səssizlik olur” deyimi, sakitlik və təbiətin gözəlliyini ifadə edən simvolik mənadır.
8.2. Bayramlar və ənənələr
Bir çox ölkələrdə qış bayramları qar ilə bağlıdır. Məsələn, Yeni il və Milad bayramları adətən qar fonunda təsvir edilir.
8.3. İdman və turizm
Xizəksürmə, snoubord kimi idman növləri qar şəraitində mümkün olur. Dağ kurortları qar mövsümündə turistləri cəlb edir və bu, iqtisadi cəhətdən mühüm faktordur.
9. Qar təhlükəsizliyi və qaydalar
9.1. Ümumi təhlükəsizlik
Soyuq hava və qar şərtlərində qarlı yollarda hərəkət edərkən sürücülər aşağı sürətlə getməlidir, anti‑sürüşək təkərlərdən istifadə olunmalıdır.
9.2. Piyada üçün tövsiyələr
Piyada qar üstündə gəzdikdə dönmələrin qarşısını almaq üçün möhkəm ayaqqabılar geyinmək və əllər boş olmamalıdır.
9.3. Qarlı dağlarda təhlükələr
Qsayğalar və yol qapanmaları qarlı dağlarda ciddi təhlükədir. Dağlara çıxmadan öncə hava proqnozuna baxmaq və müvafiq təchizatla hazırlaşmaq vacibdir.
10. Qarın gələcək iqlim dəyişiklikləri ilə əlaqəsi
10.1. Qlobal istiləşmə və qar
Qlobal istiləşmə nəticəsində bir çox regionlarda qar yağışı azalır, temperatur artdıqca qar daha tez ərimir. Bu isə yer səthinin daha çox istilik udmasına gətirib çıxarır.
10.2. Qar örtüyünün itməsi
Arktik və yüksək dağlıq zonalarda qar örtüyünün azalması iqlim sisteminə böyük təsir edir. Bu proseslər qlobal dövrlərdə su səviyyəsinin yüksəlməsi ilə nəticələnə bilər.
10.3. Dopinq effektləri və adaptasiya
İnsanlar və infrastrukturlar bu dəyişikliklərə uyğunlaşmağa çalışır. Məsələn, şəhərlər daha səmərəli qar idarəetmə sistemləri qurur, kənd təsərrüfatı yeni iqlim şərtlərinə uyğunlaşır.
11. Qar haqqında əfsanələr və yanlış inanclar
11.1. Hər qar ləçəyinin unikal olması
Bu, əslində doğrudur – elmi araşdırmalar göstərir ki, eyni şəraitdə eyni struktura malik iki qar ləçəyinin yaranması çox nadirdir.
11.2. Belə bir inanış da var ki, qar “soyuqda daha ağır olur”
Əslində qarın ağırlığı temperaturla deyil, içindəki su miqdarı ilə bağlıdır: suyu daha çox olan qar daha ağır olur.
12. Qarın ekologiyaya təsiri
12.1. Torpaq və bitki örtüyü
Qar izolyasiyaedici qat rolunu oynayır, bitki köklərini donmadan qoruyur. Bunun nəticəsində bəzi bitkilər çətin qış şəraitində belə sağ qalır.
12.2. Su dövranı
Qar əridikcə yeraltı sular və çaylar üçün davamlı su mənbəyi olur. Bu, xüsusilə quraq bölgələr üçün vacibdir.
12.3. Heyvanlar dünyası
Qar bəzi heyvanlar üçün sığınacaq rolunu oynayır – məsələn, bəzi gəmiricilər qar altında yuva qurur və qışı bu “termoizolyasiya” sayəsində daha az enerji sərf edərək keçirir.
