Xəlil Rza Ulutürk – Həyatı, Yaradıcılığı və Milli Azadlıq Poeziyası
Azərbaycan ədəbiyyatı və ictimai-siyasi düşüncə tarixində elə şəxsiyyətlər var ki, onların adı yalnız bir sahə ilə deyil, bütöv bir dövr, ideya və ruh ilə assosiasiya olunur. Xəlil Rza Ulutürk məhz belə nadir şəxsiyyətlərdəndir. O, təkcə şair deyildi – o, azadlıq ideologiyasının sözlə danışan vicdanı, milli düşüncənin sarsılmaz tribunası idi.
Bu məqalədə Xəlil Rza Ulutürkün:
- həyat yolu
- ədəbi fəaliyyəti
- poeziyasının əsas xüsusiyyətləri
- ictimai-siyasi mövqeyi
- milli azadlıq hərəkatındakı rolu
- irsi və Azərbaycan üçün əhəmiyyəti
ardıcıl, aydın və oxunaqlı şəkildə izah ediləcək.
Xelil Rza Uluturk haqqinda melumat
Xəlil Rza Ulutürkün həyatı və mənşəyi
Doğum tarixi və ailə mühiti
Xəlil Rza Ulutürk 1932-ci il oktyabrın 21-də Azərbaycanın Salyan rayonunun Pirəbədil kəndində anadan olmuşdur. Kənd mühiti, xalqın sadə həyatı, torpaqla bağlılıq onun dünya görüşünün formalaşmasında mühüm rol oynamışdır.
Ailəsi zəhmətkeş idi və milli-mənəvi dəyərlərə bağlılıq bu evdə əsas prinsip sayılırdı. Gələcək şairin azadlıq ruhu məhz bu mühitdə formalaşmağa başlamışdı.
Təhsil illəri və intellektual formalaşma
Bakı və Moskva mərhələsi
Xəlil Rza ali təhsilini Azərbaycan Dövlət Universitetində (indiki BDU) almış, daha sonra isə Moskva Dövlət Universitetində təhsilini davam etdirmişdir. Bu dövr onun intellektual dünyagörüşünü genişləndirmiş, onu dünya ədəbiyyatı və fəlsəfəsi ilə yaxından tanış etmişdir.
Moskva mühiti bir tərəfdən ona böyük bilik qazandırsa da, digər tərəfdən sovet ideologiyasının iç üzünü daha aydın görməsinə səbəb olmuşdur. Bu da onun gələcək müxalif və milli mövqeyinin əsasını qoymuşdur.
Xəlil Rza Ulutürkün ədəbi fəaliyyəti
İlk şeirləri və yaradıcılığa başlanğıc
Xəlil Rza Ulutürkün ilk şeirləri 1950-ci illərdə çap olunmağa başlamışdır. Erkən dövr yaradıcılığında lirika, sevgi, insan və təbiət mövzuları üstünlük təşkil etsə də, zamanla onun poeziyası sosial, milli və siyasi çalarlar qazanmışdır.
Əsas poetik xüsusiyyətlər
Xəlil Rza poeziyasını fərqləndirən əsas cəhətlər bunlardır:
- güclü emosional enerji
- kəskin və açıq mövqe
- milli kimlik vurğusu
- azadlıq və istiqlal ideyaları
- ritorik və çağırış xarakterli üslub
Onun şeirləri oxucu ilə “pıçıltı” ilə yox, səs-küylə, çağırışla danışırdı. Bu poeziya sakit oxunmaq üçün deyil, oyatmaq üçün yazılmışdı.
Xəlil Rza Ulutürk və milli azadlıq ideyası
Sovet ideologiyasına qarşı mövqe
Sovet dövründə milli mövzuda açıq danışmaq böyük risk daşıyırdı. Lakin Xəlil Rza Ulutürk bu riskdən çəkinmirdi. O, şeirlərində:
- milli azadlıq
- ana dilinin qorunması
- tarixi yaddaş
- milli kimlik
mövzularını cəsarətlə qaldırırdı.
Bu mövqe onu rəsmi dairələrdə “narahat fiqur”a çevirmişdi.
Həbs olunması və mübarizə dövrü
1990-cı il həbsi
1990-cı ilin yanvar hadisələrindən sonra Xəlil Rza Ulutürk sovet hakimiyyəti tərəfindən həbs edilərək Moskvanın Lefortovo həbsxanasına göndərildi. Onun “günahı” açıq idi – Azərbaycan xalqının azadlıq haqqını müdafiə etmək.
Həbsxanada belə o, susmadı. Yazdı, düşündü və mübarizəni davam etdirdi. Bu dövrdə qələmə aldığı şeirlər onun yaradıcılığının ən sərt və ən sarsıdıcı nümunələridir.
Qarabağ mövzusu və milli faciə
Şəhidlik və itki
Xəlil Rza Ulutürkün oğlu Təbriz Xəlilbəyli Qarabağ müharibəsində şəhid oldu. Bu faciə şairin yaradıcılığında dərin iz buraxdı.
Onun şeirlərində:
- şəhidlik
- torpaq itkisi
- xalqın ağrısı
- qürur və kədər
bir-birinə qarışır. Bu poeziya artıq təkcə şairin yox, bütün xalqın səsi idi.
Xəlil Rza Ulutürkün əsərləri
Əsas kitabları və poetik irsi
Xəlil Rza Ulutürkün ən məşhur əsərləri arasında:
- “Mən azadam”
- “Davam edir 37”
- “Qanlı qərənfillər”
- “Səsim səninlədirmi, Vətən?”
xüsusi yer tutur.
Bu əsərlər Azərbaycan poeziyasında milli dirəniş ədəbiyyatının əsas sütunları hesab olunur.
Xəlil Rza Ulutürk Azərbaycan ədəbiyyatında
Ədəbi mövqeyi və təsiri
Xəlil Rza Ulutürk Azərbaycan ədəbiyyatında:
- vətəndaş şairi
- milli tribuna
- azadlıq ideoloqu
kimi qəbul olunur.
Onun poeziyası sonrakı nəsil şairlərə güclü təsir göstərmiş, milli düşüncənin formalaşmasında mühüm rol oynamışdır.
Ölümü və əbədiyyəti
Xəlil Rza Ulutürk 1994-cü il iyunun 22-də vəfat etmişdir. Lakin onun ölümü bir son deyil, bir ideyanın davamı oldu.
Bu gün də onun şeirləri mitinqlərdə, tədbirlərdə, dərsliklərdə və insanların qəlbində yaşayır.
Xəlil Rza Ulutürkün irsi bu gün
Müasir dövrdə əhəmiyyəti
Müasir Azərbaycan gəncliyi üçün Xəlil Rza Ulutürk:
- milli şüurun simvolu
- azadlıq dərsi
- sözün gücünü göstərən nümunə
kimi aktuallığını qoruyur.
Onun şeirləri bu gün də oxunur, paylaşılır və müzakirə olunur. Çünki azadlıq mövzusu heç vaxt köhnəlmir – sadəcə forması dəyişir.
