Dolma haqqinda melumat – Tarixi, Növləri və Reseptləri

January 17, 2026

9 3 minutes read

Dolma, Azərbaycan mətbəxinin ən sevilən və eyni zamanda dünya mətbəxlərində tanınmış yeməklərindən biridir. “Dolma” termini adətən tərəvəzlərin içərisinin müxtəlif qarışıqlarla doldurulması mənasını verir. Bu yemək həm sadə, həm də zəngin çeşidləri ilə diqqət çəkir. Dolmanın unikal tərəfi onun həm qidalandırıcı, həm də mədəni bir simvol olmasıdır.

Bu məqalədə siz dolmanın tarixi, növləri, hazırlanma üsulları, sağlamlıq faydaları və qidalanma dəyəri haqqında ətraflı məlumat əldə edəcəksiniz. Mətn həm yeni başlayan aşpazlar üçün, həm də dolma sevənlər üçün faydalı olacaqdır.

Dolma haqqinda melumat

Dolmanın Tarixi

Dolmanın tarixi minilliklərə gedib çıxır. Bu yeməyin mənşəyi əsasən Orta Asiya və Yaxın Şərq regionlarına aiddir. Tarixi məlumatlara görə, dolma təkcə Azərbaycan mətbəxində deyil, həm də Türkiyə, İran və Yunanıstan kimi ölkələrin kulinariya ənənələrində mövcuddur.

Azərbaycanda dolma ilk dəfə qədim dövrlərdə kənd təsərrüfatı məhsullarının çox olduğu dövrlərdə hazırlanıb. Xalq arasında “hər tərəvəz dolma olar” deyimi geniş yayılıb, çünki dolma hazırlamaq üçün istifadə olunan əsas tərəvəzlər – badımcan, bibər, pomidor, kələm yarpaqları və s. – demək olar ki, hər bağda tapılırdı.

Dolma yalnız qida deyil, həm də mədəni irs simvoludur. Məsələn, Azərbaycan kəndlərində bayram süfrələrinin əsas yeməyi dolma olur, onun hazırlanması ailə və qonşular arasında birlik və əməkdaşlıq mənasını daşıyır.

Dolma Növləri

Dolmanın müxtəlif növləri mövcuddur və hər biri fərqli dad və təqdimat xüsusiyyətlərinə malikdir. Azərbaycanda dolma əsasən iki böyük kateqoriyaya bölünür: tərəvəz dolmaları və yarpaq dolmaları.

1. Tərəvəz Dolmaları

Tərəvəz dolmaları adətən badımcan, bibər, pomidor, soğan və kələm yarpaqları ilə hazırlanır. Bu növ dolmada tərəvəzlər əvvəlcə təmizlənir, içərisi çıxarılır və qarışıq içlik ilə doldurulur.

Bibər dolması: Ən məşhur dolma növlərindən biridir. Bibərlərin içi düyü, ət (mal, qoyun və ya toyuq), soğan və ədviyyat qarışığı ilə doldurulur.
Badımcan dolması: Badımcanlar uzunlamasına kəsilir, içi çıxarılır və ət-düyü qarışığı ilə doldurulur. Badımcanın yumşaq toxuması dolmaya xüsusi dad verir.
Pomidor dolması: Pomidorların içi çıxarılır və eyni üsulla doldurulur. Bu növ dolma yay aylarında daha çox hazırlanır, çünki pomidor mövsümü təzə və dadlı olur.

2. Yarpaq Dolmaları

Yarpaq dolmaları daha çox üzüm yarpağı ilə hazırlanır. Onlar xüsusilə Azərbaycanın cənub bölgələrində məşhurdur. İçlik eyni şəkildə düyü, ət və ədviyyatlardan ibarətdir, lakin yarpağın turş dadı dolmanın ləzzətini daha da artırır.

Üzüm yarpağı dolması: Təzə və ya duzlu üzüm yarpaqları istifadə olunur. Hazır dolmalar bişdikdən sonra xüsusi sos ilə verilir.
Kələm yarpağı dolması: Kələmin böyük və möhkəm yarpaqları içlik üçün istifadə olunur. Xüsusilə qış aylarında daha çox hazırlanır.

3. Regional Xüsusiyyətlər

Azərbaycanın müxtəlif bölgələrində dolma reseptləri fərqlidir:

Qəbələ dolması: Daha çox ət və ədviyyat nisbəti yüksəkdir.
Şirvan dolması: Düyü daha çox, ət nisbəti isə azdır.
Gəncə dolması: Badımcan və pomidor dolmaları ilə məşhurdur, bəzən fındıq və quru meyvə əlavə olunur.

Dolmanın Hazırlanması

Dolma hazırlamaq texnologiyası nisbətən sadə olsa da, bir neçə mərhələdən ibarətdir.

1. Tərəvəzlərin Hazırlanması

Tərəvəzlər yuyulur və içi çıxarılır.
Bibər və pomidorlar yuvarlaq, badımcan isə uzunlamasına kəsilir.
Kələm və üzüm yarpaqları qaynar suda yumşaldılır.

2. İçliyin Hazırlanması

Dolmanın içliyi əsasən ət və düyüdən ibarətdir:

Mal əti, qoyun əti və ya toyuq əti xırdalanır.
Düyü su ilə yuyulur və ət ilə qarışdırılır.
Soğan, sarımsaq, göyərti və ədviyyatlar əlavə olunur.

3. Dolmanın Doldurulması

Tərəvəz və yarpaqlar içlik ilə doldurulur.
Hər bir dolma bərabər ölçüdə hazırlanmalıdır ki, bişirərkən eyni vaxtda hazir olsun.

4. Bişirilməsi

Dolmalar qazanda və ya sobada bişirilə bilər.
Bişirmə zamanı su, pomidor şirəsi və ya qatıq əlavə olunaraq yemək yumşaq və şirəli qalır.
Dolma hazır olduqda üstünə nanə və göyərti səpilir.

Dolmanın Qidalanma Dəyəri və Sağlamlıq Faydaları

Dolma tərkibinə görə olduqca faydalı yeməkdir:

Protein mənbəyi: Ətli dolmalar yüksək miqdarda zülal ehtiva edir.
Vitamin və mineral: Tərəvəz dolmaları vitaminlər (C, K, A) və minerallarla zəngindir.
Düyü enerjisi: Düyü kompleks karbohidrat təmin edir, uzun müddət toxluq yaradır.
Antioksidantlar: Pomidor, bibər və badımcan antioksidantlarla zəngindir və orqanizmi sərbəst radikallardan qoruyur.

Dolmanın sağlamlıq faydaları yalnız tərkibindən asılı deyil, həm də düzgün hazırlanmasından asılıdır. Məsələn, çox yağlı bişmiş dolmalar həzm sisteminə yük ola bilər.

Dolma və Azərbaycan Mədəniyyəti

Dolma Azərbaycan mətbəxində sadəcə yemək deyil, həm də mədəniyyət və adət-ənənələrin simvoludur. Bayramlarda və ailə toplantılarında dolma hazırlamaq həm zövq, həm də birlik üçün bir vasitədir.

Bayram süfrəsi: Novruz, Ramazan və digər bayramlarda dolma mütləq süfrədə yer alır.
Ailə ənənəsi: Dolma hazırlığı ailə üzvləri arasında əməkdaşlığı gücləndirir.
Qonaqpərvərlik: Azərbaycan evlərində dolma hazırlamaq qonaqpərvərliyin nişanəsi hesab olunur.

Dolmanı Daha Dadlı Etmək Üçün Məsləhətlər

Tərəvəzləri seçərkən mövsümün ən təzəsini istifadə etmək vacibdir.
İçliyə ədviyyat və göyərti əlavə edərkən miqdarı balanslı saxlamaq lazımdır.
Dolmalar bişdikdən sonra bir az dincəlməyə buraxılmalıdır ki, dadlar qarışsın.
Yarpaq dolmalarını bişirərkən üzərinə limon suyu əlavə etmək onların dadını daha da artırır.