Qan Damar Sistemi – Arteriya, Vena və Kapilyar
Qan damar sistemi (və ya dövran sistemi) insan bədənində həyati əhəmiyyətə malik bir şəbəkədir. O, qanın bütün bədən boyunca hərəkət etməsini təmin edir, hüceyrələrə oksigen və qida maddələri daşıyır, eyni zamanda tullantıları orqanlardan uzaqlaşdırır. Qan damar sistemi bədənin düzgün işləməsi üçün vacibdir və onun sağlamlığı ümumi sağlamlıq vəziyyətini birbaşa təsir edir.
Bu məqalədə siz qan damarlarının növləri, strukturu, funksiyaları, xəstəlikləri və qorunma yolları haqqında ətraflı məlumat əldə edəcəksiniz.
Qan damar sistemi haqqinda melumat
Qan Damar Sistemi Nədir?
Qan damar sistemi, əsasən üç komponentdən ibarətdir: arteriyalar, damarlar (venalar) və kapilyarlar. Bu komponentlər birlikdə qanı ürəkdən bədən boyunca daşıyır və geri gətirir. Sistem həmçinin limfa damarları ilə sıx bağlıdır və bədənin müdafiə sisteminə dəstək olur.
Qan damar sistemi aşağıdakı funksiyaları yerinə yetirir:
- Qanın dövranını təmin edir – hüceyrələrə oksigen və qida maddələri çatdırır.
- Metabolik tullantıları daşıyır – karbon dioksid və digər zərərli maddələri bədəndən uzaqlaşdırır.
- Hormonların daşınması – endokrin sistem tərəfindən istehsal olunan hormonları müxtəlif orqanlara çatdırır.
- İmmuniteti dəstəkləyir – infeksiyalara qarşı müdafiəni təmin edir.
- Bədən temperaturunu tənzimləyir – qan damarları vasitəsilə istilik paylanmasını həyata keçirir.
Qan Damarlarının Növləri
Qan damar sistemi əsasən üç tip damardan ibarətdir:
1. Arteriyalar
Arteriyalar qanı ürəkdən bədənə daşıyan damarlardır. Onlar qalın və elastik divarlara malikdir ki, yüksək təzyiq altında qanı təhlükəsiz şəkildə daşıya bilsinlər.
- Növü və funksiyası:
- Aorta: Ürəkdən çıxan ən böyük arteriyadır və bütün bədənə oksigenlə zəngin qan daşıyır.
- Küçük arteriyalar (arteriolalar): Kapilyarlara yaxınlaşdıqca kiçilir və qan təzyiqini tənzimləyir.
- Xüsusiyyətləri:
- Yüksək təzyiqə davamlıdır.
- Qan axını sürətlidir.
- Elastikliyi ilə qan təzyiqini tənzimləyir.
2. Venalar (Damarlar)
Venalar qanı bədəndən ürəyə gətirən damarlardır. Venaların divarları arteriyalara nisbətən daha nazikdir, lakin genişlənə bilir.
- Növü və funksiyası:
- Vena kava: Ürəyə qan gətirən böyük venalardır (yuxarı və aşağı vena kava).
- Kiçik venalar: Kapilyarlardan qanın toplanmasını təmin edir.
- Xüsusiyyətləri:
- Qanın tərs hərəkətini qarşısını alan qapaqlar var.
- Təzyiq aşağıdır, buna görə də qan yavaş hərəkət edir.
3. Kapilyarlar
Kapilyarlar ən incə və nazik qan damarlarıdır. Onlar arteriyalar və venalar arasında qan mübadiləsini təmin edir.
- Funksiyası:
- Oksigen və qida maddələrini hüceyrələrə çatdırır.
- Hüceyrələrdən karbon dioksid və tullantıları götürür.
- Xüsusiyyətləri:
- Divarları yalnız bir hüceyrə qalınlığındadır.
- Qan axını çox yavaşdır ki, mübadilə səmərəli olsun.
Qan Damar Sisteminin Strukturu
Qan damarlarının divarları üç əsas qatdan ibarətdir:
- Tunica intima: Damarın daxili qatı, qanın sərbəst hərəkətini təmin edən hamar qatdır.
- Tunica media: Əzələ və elastik liflərdən ibarətdir, damarların daralmasını və genişlənməsini tənzimləyir.
- Tunica externa: Xarici qoruyucu qat, damarları ətraf toxumalara bağlayır.
Arteriyalar və venalar bu qatların qalınlığına görə fərqlənir. Arteriyalar qalın və möhkəm tunica mediaya sahibdir, venalar isə daha nazikdir.
Qan Damar Sistemi və Ürək
Qan damar sistemi və ürək bir-birini tamamlayan orqanlardır. Ürək qanı pompalayır, damarlar isə onu bədən boyunca daşıyır. Bu dövran sistemi iki hissəyə bölünür:
- Böyük dövran (sistem dövranı): Ürəkdən çıxan qan bütün bədənə yayılır və oksigenlə zənginləşir.
- Kiçik dövran (ağciyər dövranı): Qan ağciyərlərə gedir, karbon dioksid buraxılır və oksigenlə zənginləşir.
Qan Damar Sistemi Xəstəlikləri
Qan damar sistemi müxtəlif xəstəliklərə meyllidir. Onlar arasında ən çox rast gəlinənlər:
- Ateroskleroz: Arteriyaların divarlarının yağlı maddələrlə tutulması.
- Hipertoniya (yüksək qan təzyiqi): Damarların davamlı olaraq yüksək təzyiq altında olması.
- Varikoz: Venaların genişlənməsi və qapaqların düzgün işləməməsi.
- Damar tıxanıqları və tromb: Qan damarlarında qan laxtalarının əmələ gəlməsi.
- Ani ürək xəstəlikləri: Ürək əzələsinə qan verən damarların tıxanması.
Xəstəliklərin qarşısını almaq üçün sağlam həyat tərzi, balanslı qidalanma və mütəmadi idman vacibdir.
Qan Damar Sisteminin Sağlamlığı üçün Məsləhətlər
- Düzgün qidalanma: Meyvə, tərəvəz, tam taxıllar və omeqa-3 yağ turşuları damarların sağlamlığını qoruyur.
- Fiziki aktivlik: Gündəlik 30 dəqiqə yüngül məşq damar elastikliyini artırır.
- Siqaret və alkoqoldan uzaq durmaq: Bu vərdişlər damarların divarlarına zərər verir.
- Qan təzyiqinin tənzimlənməsi: Təzyiqi izləmək və lazım olduqda həkim məsləhəti ilə dərman istifadə etmək.
- Stressin idarəsi: Stress damar gərginliyini artırır və qan dövranına mənfi təsir edir.
Qan Damar Sisteminin Maraqlı Faktları
- Bədənimizdəki bütün damarlar birləşdirilərsə, təxminən 100,000 km uzunluğunda bir şəbəkə əmələ gətirər.
- Kapilyarlar o qədər nazikdir ki, bir insan saç telinin qalınlığından 10 dəfə daha incədir.
- Arteriyalar elastikliyini itirdikdə, təzyiq yüksəlir və ürək xəstəliklərinə yol açır.
