Kaktuslar: Ev Bitkisi, Növləri, Baxımı və Dekorativ İstifadəsi
Kaktuslar (Cactaceae ailəsi) günümüzdə həm ev dekorasiyasında, həm də bağçılıqda çox məşhur olan bitkilərdir. Onlar təkcə ekzotik görünüşləri ilə diqqət çəkmir, həm də az qulluq tələb edən, sərt iqlim şəraitinə uyğunlaşmış bitkilərdir. Kaktuslar haqqında ətraflı məlumat əldə etmək həm bitkilərə marağı artırır, həm də onları düzgün şəkildə yetişdirməyə imkan verir.
Kaktus haqqinda melumat
Kaktusların mənşəyi və tarixi
Kaktuslar əsasən Amerika qitəsində yayılıb. Onların əksəriyyəti Meksika, ABŞ-ın cənub-qərbi və Cənubi Amerika ölkələrində təbii halda yetişir. Təxminən 200 il əvvəl Avropaya gətirilmiş kaktuslar, zamanla ev bitkisi və bağçılıq üçün populyar olmuşdur.
Tarixi məlumatlara görə, qədim Meksika mədəniyyətində kaktuslar həm qida, həm də tibbi məqsədlər üçün istifadə olunub. Xüsusilə “nopales” adlı gənc kaktus tumurcuqları Meksika mətbəxində hələ də məşhurdur.
Kaktusların morfoloji xüsusiyyətləri
Kaktuslar digər bitkilərdən bir neçə əsas xüsusiyyəti ilə fərqlənir:
- Sukulensiya – Kaktuslar suyu öz toxumalarında saxlayan sukulent bitkilərdir. Bu xüsusiyyət onlara uzun müddət susuz qalmağa imkan verir.
- Dikenlər – Kaktusların yarpaqları tikanlara çevrilmişdir. Bu, bitkiləri heyvanlardan qoruyur və su itkisini azaldır.
- Şaxta və günəş müqaviməti – Kaktuslar ekstremal iqlim şəraitinə dözümlüdür. Yüksək temperatur və sərt günəş işığı onlara zərər vermir.
- Çiçəklər – Kaktuslar çox vaxt möhtəşəm, rəngarəng və böyük çiçəklər açır. Bu çiçəklər nadir hallarda uzun müddət yaşayır, lakin çox cazibədar görünüşə malikdir.
Kaktusların morfologiyası növlərə görə dəyişir. Bəzi növlər şam formasında, bəziləri isə kiçik, top şəklində olur.
Kaktus növləri
Kaktuslar təxminən 1750-2000 müxtəlif növdən ibarətdir. Ən məşhur növləri bunlardır:
- Sferik kaktuslar – Top şəklində olan kaktuslar, məsələn, Echinocactus grusonii.
- Sütunvari kaktuslar – Yüksək, sütun şəklində böyüyən növlər, məsələn, Carnegiea gigantea (Saguaro).
- Üzümvari və yayılmış növlər – Opuntia növləri, “prickly pear” olaraq da bilinir, yeməli meyvələr verir.
- Mini kaktuslar – Ev üçün ideal olan kiçik ölçülü növlər, məsələn, Mammillaria.
Kaktusların ekoloji xüsusiyyətləri
Kaktuslar əsasən səhra və yarımsəhra şəraitində yetişir. Onlar qumlu və quru torpaqlara uyğunlaşmışdır. Kaktusların suyu saxlayan kökləri və tikanları onları həm heyvanlardan, həm də su itkisindən qoruyur.
Kaktuslar eyni zamanda torpağın eroziyasının qarşısını almağa kömək edir. Onlar qumlu və dağlıq ərazilərdə torpağı sabitləşdirərək ətraf mühitin qorunmasına töhfə verir.
Kaktusların istifadəsi
Kaktuslar yalnız bəzək bitkisi deyil, həm də bir çox praktiki məqsədlərə xidmət edir:
- Ev və bağ dekorasiyası – Kaktuslar interyerə ekzotik və müasir görünüş qatır.
- Qida və içki istehsalı – Məsələn, Opuntia meyvələri yemək üçün istifadə olunur, bəzi növlərdən isə likör hazırlanır.
- Tibbi istifadələr – Kaktus ekstraktları antioksidant və iltihab əleyhinə xüsusiyyətlərə malikdir.
- Ətraf mühitin qorunması – Səhra bitkiləri kimi kaktuslar suyu az tələb edir və torpağı qoruyur.
Kaktusların baxımı
Kaktusların əsas üstünlüyü onların asan baxımıdır. Lakin uğurlu yetişdirmə üçün bir neçə qaydaya riayət etmək vacibdir:
1. İşıq və yer seçimi
Kaktuslar günəş işığını sevir. Evdə onları pəncərənin yaxınlığında, xüsusilə cənub və ya qərb tərəfə qoymaq daha uyğundur. Qaranlıq şəraitdə kaktuslar uzanır və zəif böyüyür.
2. Suvarma
Kaktuslar az su tələb edir. Yaz və yay aylarında həftədə 1 dəfə, qışda isə ayda 1-2 dəfə suvarmaq kifayətdir. Torpaq tam qurumadan su vermək risklidir, çünki köklərdə çürümə baş verə bilər.
3. Torpaq və gübrələmə
Kaktuslar üçün yaxşı drenajlı torpaq lazımdır. Torf, qum və torpaq qarışığı idealdır. Yaz və yay aylarında ayda 1 dəfə xüsusi kaktus gübrəsi vermək bitkinin sağlam böyüməsini təmin edir.
4. Temperatur və rütubət
Kaktuslar yüksək temperatur və quru havanı sevir. Onlar 5-10°C-dən aşağı temperaturlara dözə bilər, lakin uzun müddət soyuqda qalmaq sağlamlıqlarına zərər verə bilər.
5. Köçürmə və çoxaltma
Kaktuslar böyüdükcə daha böyük qablara köçürülməlidir. Ən uyğun zaman yaz aylarıdır. Çoxaltma üçün tumurcuqlar və ya toxumdan istifadə olunur. Tumurcuqların köklənməsi bir neçə həftə çəkə bilər.
Kaktuslarda yayılmış problemlər
Kaktuslarda bəzi problemlər yaranarsa, vaxtında müdaxilə etmək vacibdir:
- Köklərin çürüməsi – Çox suvarma səbəbindən baş verir.
- Zədələnmiş tikanlar və yarpaqlar – Fiziki zədələnmə və ya zərərvericilər səbəbindən.
- Bitkilərin solması və rəng dəyişməsi – Günəşsiz və ya soyuq şəraitdən yaranır.
- Zərərvericilər – Ağ tozlu bit, gənə və qarışqa kimi zərərvericilər kaktusa zərər verə bilər.
Kaktusların dekorativ və estetik istifadəsi
Kaktuslar interyer dizaynında müxtəlif məqsədlər üçün istifadə olunur:
- Minimalist dizaynlarda kiçik kaktuslar masalarda və rəflərdə gözəl görünür.
- Böyük sütunvari kaktuslar salon və həyətə ekzotik və dramatik görünüş qatır.
- Terrarium və mikroskopik bağlarda mini kaktuslar xüsusi atmosfer yaradır.
Kaktusların bəzək üçün seçimi həm ölçü, həm də forma və rəngə görə aparılır. Çiçəkləri açılan kaktuslar xüsusilə cəlbedici görünür və fotografiya üçün idealdır.
