İsaak Nyuton – Hərəkət Qanunları, Qravitasiya və Elm Tarixi
İsaak Nyuton (ən çox Ingilis dilində Isaac Newton kimi tanınır) — fiziikanın, riyaziyyatın və elmin bir çox sahələrinin əsası sayılan görkəmli alimdir. O, sadəcə mövcud bilikləri toplamaqla kifayətlənmədi, əksinə bu bilikləri yeni bir sistem halına saldı və elmin inkişafına inqilabi təsir göstərdi. Nyutonun işləri olmadan biz bu gün fizikanı, astronomiyanı və hətta gündəlik texnologiyanı eyni cür başa düşə bilməzdik.
Bu məqalədə Nyutonun həyatı, kəşfləri, fəlsəfəsi, elmi irsi və dünyaya verdiyi töhfələr haqqında ətraflı məlumat əldə edəcəksiniz. Mətn SEO tələblərinə uyğun yazılıb və əsas açar sözlər (məsələn: İsaak Nyuton, Nyuton qanunları, qlobal cazibə, diferensial və inteqral hesab) mətnə təbii inteqrasiya edilib.
Isaak Nyuton haqqinda melumat
1. İsaak Nyutonun erkən həyatı və təhsili
1.1. Uşaqlıq illəri
İsaak Nyuton 1643-cü ildə İngiltərədə (bəzən 25 dekabr 1642 kimi qeyd olunur) doğulub. (Tarixlərə baxanda bəzi mənbələr fərqli ola bilər, çünki o dövrdə müxtəlif təqvimlər istifadə olunurdu.) Nyuton çox erkən yaşlarında atası ilə vidalaşdı — atası onu görmədi; anası isə onu hələ çox balaca ikən tərk etdi. Beləliklə, gələcəyin ən böyük alimlərindən biri erkən yaşlarından müstəqil olmağa məcbur oldu.
Uşaq kimi Nyuton sakit və tənhalığı sevən biri idi. O, digər uşaqlar kimi top oyunları ilə çox maraqlanmazdı; onun marağı daha çox mexanizm və cihazlara yönəlmişdi. Məhz bu maraq onun gələcəkdə elmə gətirdiyi yeniliklərin təməlini qoydu.
1.2. Təhsil illəri
Nyutonun riyaziyyat və elmə göstərdiyi maraq onu Triniti Kolleci (Cambridge Universiteti daxilində) oxumağa gətirdi. O dövrdə universitet səviyyəsində tədris daha çox Aristotel fəlsəfəsinin təsiri altında idi, amma Nyuton özünü klassik tədris ilə kifayətlənmədi. O, Kepler, Qaliley, Descartes kimi alimlərin işlərini oxuyub araşdırdı və sonra öz kəşflərini yaratmağa başladı.
2. Elmə böyük töhfələr
2.1. Nyutonun üç hərəkət qanunu (Newton’s Laws of Motion)
Nyutonun ən məşhur işlərindən biri hərəkət qanunlarıdır. Bu qanunlar klassik mexanikanın əsasını təşkil edir və gündəlik həyatda hərəkət edən bütün obyektləri başa düşmək üçün çox vacibdir.
Birinci qanun (İnerciya qanunu)
“Hərəkətsiz obyekt öz vəziyyətini saxlayar; hərəkətdə olan obyekt isə sabit sürətlə hərəkətini davam etdirər, ona təsir edən xarici qüvvə olmadıqca.”
Sadə desək, heç nəyi dəvəlməsəniz, o, yerində qalacaq. Əgər bir cismi itələsəniz, o hərəkət edəcək — ta ki başqa bir qüvvə (məsələn, sürtünmə) onu dayandırana qədər.
İkinci qanun (Təcil qanunu)
“Bir cismin təcili (accelerasiyası) ona tətbiq edilən qüvvəyə mütənasibdir və cismin kütləsi ilə əks mütənasibdir.”
Riyazi dil ilə:
F = m × a
Bu çox sadə və güclü düstur gündəlik həyatda avtomobillərdən kosmik gəmilərə qədər hər şeyi izah edir.
Üçüncü qanun (Fəaliyyət‑reaksiya qanunu)
“Hər fəaliyyətin bərabər və əks reaksiya qüvvəsi var.”
Yəni siz divara toxunanda divar da sizə eyni qüvvə ilə təsir edir. (Ağrı hissi də bonusdur!) Bu qanunlarla Nyuton məhz fizikanın strukturunu başa düşmək üçün lazım olan əsas elementləri verdi.
3. Qravitasiya: almanın sirri və qlobal cazibə
3.1. Almanın başına gələn fenomen
Əfsanəyə görə, Nyuton bir gün ağacın altında oturarkən almanın başına düşməsi onu cazibə qüvvəsi haqqında düşünməyə vadar etdi. Əlbəttə, ağacın dırmaşan meymunun hekayəsi yoxdur; amma bu sadə təsvir Nyutonun fikirlərinin necə formalaşdığını gözəl nümayiş etdirir.
Nyuton anladı ki, Yer yalnız obyektləri yerə çəkmir — eyni güc Ayı Yerə, planetləri isə Günəşə doğru saxlayır. Bu ümumdünya cazibə qüvvəsi idi (universal gravitation).
3.2. Ümumdünya cazibə qanunu (Universal Law of Gravitation)
Nyuton belə bir qayda irəli sürdü:
“Hər bir iki cismin bir‑birinə tətbiq etdiyi cazibə qüvvəsi cismlərin kütlələrinin hasilinə mütənasibdir və onların aralarındakı məsafənin kvadratına tərs mütənasibdir.”
Riyazi ifadə:
F = G × (m1 × m2) / r²
Bu düstur sadədir, amma kainatdakı hər planetin, hər ayın hərəkətini izah edir. Günəşin orbitində fırlanan planetləri, kometləri və peykləri — hamısını!
4. Diferensial və inteqral hesab (Calculus) — Nyutonun riyaziyyatdakı irsi
Nyuton yalnız fizika ilə kifayətlənmədi; o həm də riyaziyyatın inkişafına böyük təsir göstərdi. Diferensial və inteqral hesabın (müasir riyaziyyatda calculus adlanan sahə) əsasını qoydu.
Bu sahə dəyişən ölçüləri və sürətləri hesablamaq üçün istifadə olunur. Məsələn, sürət anlıq bir nöqtədə necə dəyişir? Və sahə altında qrafikin sahəsi necə hesablanır? Bu suallara cavab verir.
Bəzən bu kəşfi müasir riyaziyyat tarixi üçün həm Nyuton, həm də Leibniz arasında mübahisə obyekti oldu. Hər iki alim bu sahədə müstəqil işlər görmüşdü. Bu isə elm tarixində “mübahisəli amma məhsuldar” epizod kimi qalır.
5. Optika və işıq təbiəti
Nyutonun elmi karyerası optika sahəsində də dərinləşdi. O, işığın təbiəti ilə bağlı əhəmiyyətli tədqiqatlar apardı və rənglərin spektrini araşdırdı.
5.1. Prisma ilə təcrübələri
Nyuton göstərdi ki, ağ işıq prizmadan keçəndə müxtəlif rənglərə ayrılır. Bu o demək idi ki, ağ işıq əslində müxtəlif rənglərin toplusudur. Hər rəng işıq şüasının müəyyən dalğa uzunluğunu ifadə edir. Bu kəşf müasir optikanın təməl prinsiplərini anlamağa kömək etdi.
5.2. Optik alətlər və teleskop
Nyuton həm də bir reflektor teleskop (əks etdirən teleskop) dizayn etdi. Bu model bu gün də müxtəlif astronomik müşahidələrdə istifadə olunan teleskopların əsas prinsiplərini daşıyırdı. Beləliklə, Nyuton yalnız işıq nəzəriyyəsini anlamadı; o, bunu praktik tətbiqlərə çevirdi.
6. “Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica” — Elm dünyasına hədiyyə
Nyutonun ən məşhur əsəri Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica (qısaca Principia) adlanır. Bu kitabda o, hərəkət qanunlarını, cazibə qanununu və klassik mexanikasını sistemli şəkildə təqdim etmişdi.
Bir sözlə, Principia elm tarixində bir növ “sistem işidir” oldu. Bu əsər kosmik cisimlərin hərəkətini, planetlərin orbitlərini, obyektlərin toqquşma mexanizmlərini və daha bir çox hadisəni izah edir. Bu kitab müasir fizikanın təməl kitablarından biridir və Nyutonun adını əbədiləşdirdi.
7. Nyutonun elmi fəlsəfəsi və metodologiyası
Nyuton elmi tədqiqatlarında empirik müşahidə və riyazi analizə böyük önəm verirdi. O, təbiət hadisələrini izah etmək üçün yalançı sadə modellərdən çəkinirdi və daim təcrübə ilə riyazi nəticələri uyğunlaşdırmağa çalışırdı. Bu metod — müşahidə + riyaziyyat — elm dünyasında “Nyuton yanaşması” kimi qəbul edilir.
Onun bu yanaşması fizikanı sübutlara və müşahidələrə əsaslanan elmi sahəyə çevirdi. Gələcəkdə Albert Eynşteyn kimi alimlər də bu ənənəni davam etdirdilər, baxmayaraq ki Eynşteyn Nyutondan fərqli müstəvidə — nisbilik nəzəriyyəsində — işləyirdi.
8. Nyutonun şəxsi həyatı və xarakteri
8.1. Şəxsi xüsusiyyətləri
Nyutonun şəxsi həyatı sanki laboratoriya kimi idi. O, çox vaxt təcrid olunmuş halda çalışardı və sosial münasibətlərdə bir qədər utancaq və səssiz idi. Elm onun üçün həyat idi, bəzən isə həyat elmə çevrilirdi.
8.2. Zərif yumor və maraqlı faktlar
Tarixçilər deyirlər ki, Nyuton özünü elmi problemlərə o qədər qərq edərdi ki, yemək saatını belə unudar, bəzən isə axşam saatlarında eyni mövzuda səhərə qədər çalışardı. Bu, bir elmi dahi üçün həm təsir edici, həm də yumorlu bir detal kimi görünə bilər.
9. Nyutonun irsi: zamana qarşı duran nəzəriyyələr və praktik tətbiqlər
Nyutonun kəşfləri yalnız onun dövründə qalmadı — onlar bu günə qədər fizikanın tədrisi və tətbiqində mərkəzi rol oynayır. Məsələn:
- Aerodinamika və avtomobil təhlükəsizliyi: avtomobillərin aerodinamikası Nyutonun hərəkət qanunlarına əsaslanır.
- Kompüter qrafikası: təsvir olunan obyektlərin hərəkəti və işıq effektləri Nyutonun optika və riyaziyyat tədqiqatlarına söykənir.
- Kosmik səyahətlər: peyklərin və kosmik aparatların orbit hesablanması Nyutonun cazibə qanunundan istifadə edir.
- Mühəndislik: müxtəlif mexaniki sistemlərin dizaynı hərəkət qanunlarına əsaslanır.
Bu elmi irs dünyada milyonlarla tələbə, tədqiqatçı və mühəndisin gündəlik həyatında öz əksini tapır.
10. Nyuton və gələcək: Elm davam edir
Nyutonun fikirləri gələcəyin elmi nailiyyətlərinə təkan verdi. Onun riyazi və fiziki yanaşmaları, prinsipial baxışları bu gün kvant mexanikası, nisbilik nəzəriyyəsi və süni intellekt kimi sahələrdə də öz təsirini göstərir.
Elm daim inkişaf edir və Nyuton kimi alimlər bu inkişafın əsas sütunlarını qoyublar. Gələcək alimlər onun işlərindən ilham alaraq kainatın daha da dərin sirlərini açacaq
