Diya Əl‑Mülk Körpüsü – Tarixi, Memarlığı və Azərbaycanın Orta Əsr İrsinə Baxış
Tarix boyu insanlar çayları, dərələri və vəhşi təbiət maneələrini aşmaq üçün körpülər inşa etməklə həm iqtisadi, həm də mədəni əlaqələri inkişaf etdiriblər. Azərbaycanın memarlıq irsində belə körpülər sadəcə keçid nöqtələri deyil; onlar bir mədəniyyətin, mühəndislik bacarığının və dövr dəyişikliklərinə davam gətirən estetik anlayışın simvollarıdır. Bu baxımdan Diya Əl‑Mülk körpüsü — bir çoxları tərəfindən Azərbaycan tarixinin parlaq səhifələrindən biri hesab olunan qədim körpü nümunəsidir və bu məqalədə onun bütün cəhətləri ilə tanış olacaqsınız.
Diya Əl Mülk körpüsü haqqinda melumat
1. Diya Əl‑Mülk Körpüsü: Ad və Məna
Körpünün adı — Diya Əl‑Mülk — Orta əsr memarlıq praktikasında geniş yayılmış ərəb‑fars mənşəli ifadədir və “dövlətin işığı” və ya “xarici dəyər” mənasını verir. Bu cür adlar tikililərə həm maddi, həm də mənəvi dəyər qazandırmaq məqsədi daşıyırdı.
Təəccüblü deyil ki, tarixi mənbələrdə bu körpünün adı müxtəlif variantlarda təsvir edilir — bəzən Ziya‑ül‑Mülk körpüsü kimi də qeyd olunur. Bu ad daha çox Naxçıvan memarlıq məktəbinin nümunəsi olan digər körpü ilə qarışdırılmış ola bilər. Mənbələrdə adı çəkilən tikili haqqında konkret məlumatlar az olsa da, onun Azərbaycanın qədim ticarət yollarında mühüm rol oynadığı şübhəsizdir.
2. Tarixi Kontekst: Nə Zaman və Harada Tikilib?
Tarixi sənədlər göstərir ki, Diya Əl‑Mülk körpüsü orta əsrlərdə tikilmişdir. Bəzi mənbələrə görə, belə bir körpü Araz çayı boyunca karvan yollarına çıxan mühüm tranzit nöqtələrdən birində yerləşmişdir və Cəbrayil rayonunun Xubyarlı kəndi ərazisində yerləşən 15 aşırımlı qədim körpünün tərkib hissəsi kimi tanınmışdır. Bu körpünün tikilməsində müasir tarixçilər tərəfindən daha çox sonrakı dövrlərin — XII‑XIII əsrlərin — izləri görülür.
Burada xüsusilə qeyd etmək vacibdir ki, Diya Əl‑Mülk adlı şahsiyyətin adının Araz çayı bölgəsində körpü tikintisi ilə bağlanmasının səbəbi, onun həmin dövrdə yerli xeyriyyəçi və ya yerli memar olaraq bu tikintiyə sponsorluq etməsi ola bilər. Həqiqətən də orta əsr İslam dünyasında zəngin şəxslər ictimai faydalı layihələrə — məscidlərə, körpülərə və hamamlara — investisiya qoyardılar, bu da onların həm mədəni, həm də sosial nüfuzunu artırardı.
3. Arxitektura və Tikinti Texnikası
Diya Əl‑Mülk körpüsü memarlıq baxımından Azərbaycan regionunda çoxsaylı körpü tikililərinin ümumi prinsiplərini əks etdirir — daş və kərpicdən istifadə, çay yatağının təbii qayalarından maksimum yararlanma, həm nəzəri yük, həm də real yük daşıma qabiliyyəti.
3.1. Materiallar və Quruluş
Bu körpünün inşasında əsas material kimi kərpic və çay daşları işlədilmişdir. Araz çayının çay yatağı boyunca yerləşən təbii qayalar körpü dayaqları üçün ideal bünövrə yaratmışdır və memarlar bu imkanlardan maksimum istifadə etmişlər. Körpünün ayaqları (dəyərləri) çayın üzərindəki qayalar üzərində yerləşir, bu da strukturu çox güclü və stabilləşdirici etmişdir.
3.2. Ölçü və Dizayn
Müxtəlif mənbələrdə qeyd olunur ki, bu körpünün ümumi uzunluğu təxminən 200 metrə çatır, eni isə təxminən 4,5 metrdir. Onun hündürlüyü çay səthindən təxminən 10‑12 metr arasında dəyişir, kiçik yay və daşqın dövrlərində belə nisbətən etibarlı keçid təmin edir.
Körpünün əsas xüsusiyyəti onun çoxsaylı aşırımlar (tağlar) ilə qurulmasıdır. Bu tip arxitektura sadəcə estetik baxımdan deyil, həm də mexaniki baxımdan daha az çəkiyə malik böyük strukturların möhkəmliyini təmin edir.
4. Məqsəd və İstifadə
Diya Əl‑Mülk körpüsü, sadəcə çayı keçmək üçün nəzərdə tutulmayıb. O, həm ticarət, həm migrasiya, həm də hərbi səfərlər üçün strateji bir nöqtə idi:
- Ticarət yolu: Araz çayı boyunca uzanan karvan yolları böyük bazarları, şəhərləri birləşdirirdi. İpək Yolu kimi beynəlxalq ticarət şəbəkəsinin bir hissəsi olan bu keçid insanlar, mal daşıyan karvanlar və səyyahlar üçün vacib keçid idi.
- Hərbi və siyasi əhəmiyyət: Körpü sahibləri və döyüş komandirləri üçün çayların keçilməsi hərəkət sərbəstliyini artırırdı, buna görə də belə tikililər tez‑tez hərbi planlarda mühüm rol oynayırdı.
- Mədəni əlaqələr: Körpünün mövcud olması müxtəlif etnik və mədəni qrupların qarşılıqlı əlaqəsinə şərait yaratmış, bölgədə mədəni sintez və inkişafı sürətləndirmişdir.
5. Tarix Boyu Təmir və Saxlanma
Tarixi tikililər kimi, Diya Əl‑Mülk körpüsü də dövr‑zaman ərzində təmir və bərpa işlərinə məruz qalmışdır. Bu tip körpülər çay səviyyəsinin dəyişməsi, təbii eroziya və insan faktoru səbəbindən zamanla zədələnə bilər. Bir çox hallarda bu köhnə körpülər həm dövlət, həm də yerli icmalar tərəfindən müxtəlif dövrlərdə təmir olunub.
6. Diya Əl‑Mülk Körpüsünün Əhəmiyyəti
6.1. Tarixi Dəyər
Bu körpü Azərbaycan tarixinin mühüm hissəsini təşkil edir; o, Orta əsr memarlıq elementlərini və regionda mühəndislik bacarığını nümayiş etdirir. O, sadəcə daş üstə daş qoşulmasından daha çoxdur — o, bir dövrün sivilizasiya səviyyəsinə işıq salan bir sənət əsəridir.
6.2. Mədəni Əhəmiyyət
Körpü yalnız fiziki keçid rolunu oynamırdı; o, müxtəlif mədəniyyətləri və toplumu birləşdirən bir məkana çevrilmişdir. Orta əsr karvanlarında səyahət edənlər burada mal mübadiləsi aparar, məlumatlar paylaşar və öz mədəni təsirlərini dəyişdirərdilər.
6.3. Turizm və Gələcək Perspektivlər
Hazırda belə tarixi körpülər bərpa və turizm baxımından region üçün böyük potensiala malikdir. Turizm yalnız maddi qazanc deyil, həm də mədəni irsin qorunması üçün əsas vasitədir. Gələcəkdə Diya Əl‑Mülk körpüsü kimi tikililərin bərpası və qorunması layihələri ölkənin mədəni mirasını daha geniş auditoriyanın tanımasına kömək edə bilər.
