Aristotel haqqında məlumat – həyatı, fəlsəfəsi və elmi irsi
Aristotel haqqında məlumat axtaran oxucular üçün bu məqalə qədim Yunan fəlsəfəsinin ən mühüm simalarından birinin həyatını, elmi-fəlsəfi baxışlarını və bəşər mədəniyyətinə verdiyi misilsiz töhfələri aydın və anlaşılan dildə izah edir. Aristotel təkcə filosof deyil, həm də məntiq, biologiya, etika, siyasət, metafizika və estetikanın əsaslarını formalaşdırmış universal alimdir. Bu yazıda Aristotelin kim olduğu, nə ilə məşğul olduğu və niyə bu gün də aktuallığını qoruduğu ətraflı şəkildə izah olunur.
Aristotel haqqinda melumat
Aristotel kimdir?
Aristotel (e.ə. 384–322) Qədim Yunanıstanın ən görkəmli filosoflarından biri, Qərb düşüncə tarixinin təməl daşlarından sayılan şəxsiyyətdir. O, Makedoniyanın Stagira şəhərində anadan olmuş və bütün ömrünü bilik axtarışına, müşahidəyə və düşüncəyə həsr etmişdir. Aristotel Platonun şagirdi, Makedoniyalı İsgəndərin müəllimi və sonrakı minilliklər boyu elmi düşüncəyə təsir göstərmiş böyük mütəfəkkirdir.
Aristotel haqqında məlumat verərkən onu sadəcə filosof kimi deyil, ensiklopedik alim kimi tanımaq vacibdir. O, dövrünün demək olar ki, bütün elmi sahələri ilə məşğul olmuş və bu sahələrdə sistemli bilik formalaşdırmışdır.
Aristotelin uşaqlıq və gənclik illəri
Aristotel e.ə. 384-cü ildə Stagira şəhərində anadan olmuşdur. Atası Nikomax Makedoniya kralı II Amyntasın saray həkimi idi. Bu fakt Aristotelin erkən yaşlarından elmə və təbiət elmlərinə maraq göstərməsində mühüm rol oynamışdır. Atasının həkim olması Aristotelə biologiya və anatomiya sahəsində ilkin biliklər qazandırmışdır.
Gənc yaşlarında valideynlərini itirən Aristotel təhsilini davam etdirmək üçün Afina şəhərinə getmişdir. Bu qərar onun həyat yolunu tamamilə dəyişmişdir.
Platon Akademiyasında Aristotel
Aristotel 17 yaşında Afinaya gələrək Platonun yaratdığı məşhur Akademiyaya daxil olmuşdur. O, burada təxminən 20 il təhsil almış və müəllimlik etmişdir. Platonun ideyalar nəzəriyyəsi Aristotelə dərin təsir etsə də, Aristotel zamanla müəllimindən fərqli fəlsəfi mövqe formalaşdırmışdır.
Platon ideyaların maddi aləmdən üstün olduğunu düşünürdüsə, Aristotel biliklərin mənbəyini müşahidə və təcrübədə görürdü. Bu fərq sonradan fəlsəfədə idealizm və empirizm kimi iki əsas istiqamətin formalaşmasına səbəb olmuşdur.
Aristotel və Makedoniyalı İsgəndər
Platonun ölümündən sonra Aristotel bir müddət Afinanı tərk etmişdir. E.ə. 343-cü ildə Makedoniya kralı II Filipp onu oğlu İsgəndərin müəllimi təyin etmişdir. Aristotel gənc İsgəndərə fəlsəfə, etika, siyasət, ədəbiyyat və elm öyrətmişdir.
Bu müəllim-şagird münasibəti tarixdə mühüm iz qoymuşdur. İsgəndərin dünyagörüşünün formalaşmasında Aristotelin böyük rolu olmuşdur. Bu səbəbdən Aristotel haqqında məlumat verərkən onun siyasi və tarixi təsirini də qeyd etmək vacibdir.
Aristotelin Liseyi və elmi fəaliyyəti
E.ə. 335-ci ildə Aristotel Afinaya qayıdaraq öz məktəbini – Liseyi (Lykeion) yaratmışdır. Burada o, şagirdləri ilə birlikdə gəzərək dərs dediyi üçün bu məktəb “peripatetika” (gəzərək öyrədənlər) məktəbi kimi tanınmışdır.
Liseydə Aristotel sistemli elmi araşdırmalar aparmış, çoxsaylı sahələr üzrə əsərlər yazmışdır. Bu məktəb elmin təşkilatlanmış şəkildə inkişaf etdiyi ilk mərkəzlərdən biri hesab olunur.
Aristotelin fəlsəfəsinin əsas sahələri
Metafizika
Aristotelin metafizikası varlığın mahiyyətini araşdırır. O, “varlıq nədir?” sualına cavab axtarmışdır. Aristotelə görə hər bir varlıq maddə və formanın vəhdətindən ibarətdir. Bu yanaşma “hylomorfizm” adlanır.
Metafizikada Aristotel “ilk səbəb” və ya “hərəkətsiz hərəkətverici” anlayışını irəli sürmüşdür. Bu anlayış sonradan teoloji və fəlsəfi müzakirələrin əsas mövzularından birinə çevrilmişdir.
Məntiq və sillogizm
Aristotel məntiq elminin banisi sayılır. O, düşünmənin qanunlarını sistemləşdirərək sillogizm nəzəriyyəsini yaratmışdır. Sillogizm iki hökm əsasında üçüncü nəticənin çıxarılmasıdır.
Məsələn:
- Bütün insanlar ölümlüdür.
- Sokrat insandır.
- Deməli, Sokrat ölümlüdür.
Bu yanaşma əsrlər boyu elmi və fəlsəfi düşüncənin əsas aləti olmuşdur.
Etika və əxlaq anlayışı
Aristotelin etik baxışları əsasən “Nikomax Etikası” əsərində əks olunmuşdur. O, xoşbəxtliyi (eudaimonia) insan həyatının əsas məqsədi hesab edirdi. Aristotelə görə xoşbəxtlik maddi zənginlik deyil, fəzilətli həyatdır.
Əxlaqda Aristotel “orta hədd” prinsipini irəli sürmüşdür. Onun fikrincə, hər bir fəzilət iki ifrat arasında tarazlıqdır. Məsələn, cəsarət qorxaqlıqla düşüncəsiz cəsarət arasında yerləşir.
Siyasət və dövlət nəzəriyyəsi
Aristotel “Siyasət” əsərində müxtəlif idarəetmə formalarını təhlil etmişdir. O, dövləti insanların xoşbəxt yaşaması üçün yaradılmış təbii qurum hesab edirdi.
Aristotelə görə ideal dövlət orta təbəqəyə əsaslanan dövlətdir. O, monarxiya, aristokratiya və politiyanı müsbət, tiraniya, oliqarxiya və demokratiyanın bəzi formalarını isə mənfi idarəetmə formaları kimi qiymətləndirmişdir.
Biologiya və təbiət elmləri
Aristotel biologiya sahəsində də inqilabi işlər görmüşdür. O, heyvanları sistemləşdirən ilk alimlərdən biridir. Aristotel canlıları müşahidə edərək onların quruluşunu, davranışını və çoxalmasını öyrənmişdir.
Onun biologiyaya verdiyi töhfələr yalnız nəzəri deyil, empirik müşahidələrə əsaslanırdı. Bu isə Aristoteli müasir elmin banilərindən biri kimi göstərir.
Aristotelin əsas əsərləri
Aristotelin bizə gəlib çatan və ya adı məlum olan əsas əsərləri bunlardır:
- Metafizika
- Nikomax Etikası
- Siyasət
- Poetika
- Retorika
- Fizika
- Ruh haqqında
- Analitiklər
Bu əsərlər əsrlər boyu Avropa, İslam və Şərq fəlsəfəsinə güclü təsir göstərmişdir.
Aristotelin İslam və Avropa fəlsəfəsinə təsiri
Aristotelin əsərləri Orta əsrlərdə ərəb dilinə tərcümə edilmiş və İslam alimləri tərəfindən geniş şəkildə şərh olunmuşdur. İbn Sina, Fərabi və İbn Rüşd kimi filosoflar Aristotelin ideyalarını inkişaf etdirmişlər.
Avropada isə Aristotel skolastik fəlsəfənin əsas fiquru olmuşdur. Tomas Akvinalı onun fikirlərini xristian teologiyası ilə uzlaşdırmağa çalışmışdır.
Aristotelin ölümü
E.ə. 322-ci ildə Aristotel Eubeya adasında vəfat etmişdir. O, ömrünün sonuna qədər elmə və düşüncəyə sadiq qalmışdır. Onun ölümündən sonra əsərləri şagirdləri tərəfindən qorunmuş və gələcək nəsillərə ötürülmüşdür.
