Qasım bəy Zakir kimdir? Həyatı, Yaradıcılığı və Ədəbi İrsi

January 23, 2026

10 3 minutes read

Qasım bəy Zakir XIX əsr Azərbaycan ədəbiyyatının ən mühüm nümayəndələrindən biri, realist poeziyanın və satirik şeirin banilərindən hesab olunur. Onun yaradıcılığı Azərbaycan cəmiyyətində baş verən sosial ədalətsizlikləri, feodal münasibətlərini, rüşvətxorluğu, savadsızlığı və insan hüquqlarının tapdalanmasını kəskin tənqid etməsi ilə seçilir. Zakir poeziyası xalqın dili ilə danışır, sadə, lakin dərin mənalı ifadələrlə dövrünün ağrılı problemlərini üzə çıxarır.

Qasim bəy zakir haqqinda melumat

Qasım bəy Zakirin həyatı

Doğumu və ailə mühiti

Qasım bəy Zakir təxminən 1784-cü ildə Şuşa şəhərində anadan olmuşdur. O, Qarabağın tanınmış bəy nəslinə mənsub idi. Atası varlı və nüfuzlu şəxs olsa da, Zakir həyatın yalnız var-dövlət üzərində qurulmadığını erkən yaşlardan dərk etmişdi. Onun ailə mühiti savadlı və mədəni idi, bu da şairin dünyagörüşünün formalaşmasında mühüm rol oynadı.

Təhsili və dünyagörüşü

Qasım bəy Zakir klassik Şərq təhsili almış, ərəb və fars dillərini mükəmməl öyrənmişdir. O, Nizami, Füzuli, Xəyyam kimi klassiklərin əsərlərini dərindən mənimsəmiş, lakin zamanla klassik poeziyanın qapalı və saray mühitinə xas üslubundan uzaqlaşaraq xalqın gündəlik problemlərinə yönəlmişdir.

Zakir üçün ədəbiyyat yalnız estetik zövq deyil, ictimai mübarizə vasitəsi idi.

Qasım bəy Zakirin ictimai mövqeyi

Dövrün ictimai-siyasi mənzərəsi

Qasım bəy Zakirin yaşadığı dövr Azərbaycanda feodal münasibətlərinin güclü olduğu, xalqın ağır vergilər, rüşvət və zülm altında əzildiyi bir mərhələ idi. Çar Rusiyasının idarəçiliyi, yerli bəylərin və məmurların özbaşınalığı cəmiyyətin əsas problemlərindən idi.

Haqsızlığa qarşı etiraz

Zakir bu haqsızlıqlara səssiz qalmamış, şeirlərində açıq və cəsarətli tənqid aparmışdır. Onun satirası təkcə ümumi eyiblərə deyil, konkret şəxslərə və sistemə yönəlirdi. Məhz bu cəsarəti ona həm şöhrət, həm də təqiblər qazandırmışdır.

Qasım bəy Zakirin yaradıcılığı

Yaradıcılığa ümumi baxış

Qasım bəy Zakirin yaradıcılığı əsasən satirik və realist şeirlərdən ibarətdir. O, klassik janrlardan – qəzəl, qoşma, müxəmməs, təcnis – istifadə etsə də, bu formaları yeni məzmunla zənginləşdirmişdir.

Əsas mövzular:

Sosial ədalətsizlik
Məmur özbaşınalığı
Rüşvətxorluq
Dini fanatizm
Xalqın ağır güzəranı
İnsan ləyaqətinin tapdanması

Satirik poeziyada yenilik

Qasım bəy Zakir Azərbaycan ədəbiyyatında realist satiranın əsasını qoymuşdur. Ondan əvvəl satira əsasən dolayı və simvolik şəkildə ifadə olunurdusa, Zakir açıq, sərt və birbaşa danışırdı.

Onun şeirlərində:

Xalq dili əsas yer tutur
Məcazlar sadə və anlaşıqlıdır
İroniya və istehza güclüdür

Bu xüsusiyyətlər Zakiri xalq arasında sevilən və yadda qalan etmişdir.

Qasım bəy Zakirin dili və üslubu

Xalq dilinə yaxınlıq

Zakir poeziyasında canlı danışıq dili, atalar sözləri və xalq deyimləri geniş yer tutur. Bu, onun şeirlərini oxucuya daha yaxın və təsirli edirdi.

Klassik və realist üslubun sintezi

O, klassik poeziyanın forma gözəlliyini saxlayaraq, məzmunu real həyat hadisələri ilə zənginləşdirmişdir. Bu sintez Azərbaycan ədəbiyyatında yeni bir mərhələnin başlanğıcı oldu.

Qasım bəy Zakirin təqibləri və sürgün həyatı

Haqsız ittihamlar

Cəsarətli tənqidlərinə görə Qasım bəy Zakir bir neçə dəfə haqsız yerə ittiham olunmuş, həbs edilmiş və sürgün həyatı yaşamışdır. Onun bəzi şeirləri hakim dairələrdə narazılıq doğurmuş, Zakir “təhlükəli şair” kimi tanınmışdır.

Sürgünün yaradıcılığa təsiri

Sürgün həyatı Zakirin yaradıcılığını daha da sərtləşdirmişdir. O, şəxsi ağrılarını ümumxalq dərdi ilə birləşdirərək daha təsirli əsərlər yazmışdır.

Qasım bəy Zakirin əsas əsərləri

Qasım bəy Zakirin əsərləri əsasən əlyazma şəklində yayılmış, sonralar toplanaraq nəşr edilmişdir.

Əsas yaradıcılıq nümunələri:

Satirik qəzəllər
Sosial mövzulu qoşmalar
Tənqidi müxəmməslər
İctimai məzmunlu şeirlər

Onun əsərləri bu gün də aktuallığını qoruyur.

Qasım bəy Zakirin Azərbaycan ədəbiyyatındakı yeri

Realizmin banilərindən biri

Qasım bəy Zakir Azərbaycan realist ədəbiyyatının ilk nümayəndələrindən hesab olunur. O, romantik ideallaşdırmadan uzaq, həyatın gerçək üzünü göstərmişdir.

Sonrakı nəsillərə təsiri

Zakir yaradıcılığı:

Mirzə Fətəli Axundzadə
Seyid Əzim Şirvani
Mirzə Ələkbər Sabir

kimi böyük ədiblərin formalaşmasına güclü təsir göstərmişdir.

Qasım bəy Zakir və Mirzə Fətəli Axundzadə

Zakir və Axundzadə arasında dostluq və fikir yaxınlığı olmuşdur. Hər iki sənətkar cəmiyyətin geriliyini tənqid etmiş, maarifçiliyi ön plana çıxarmışdır. Axundzadə Zakiri açıq fikirli, cəsarətli şair kimi yüksək qiymətləndirmişdir.