Fales haqqında məlumat – Yunan Filosofiyasının Atası, Riyaziyyat və Astronomiya
Fales (təxminən e.ə. 624–546), qədim Yunanıstanın ən məşhur filosoflarından biri sayılır və ümumiyyətlə “Filosofiyanın Atası” olaraq tanınır. Onun fəlsəfəsi, təbiət hadisələrini ilahi açıqlamalardan çıxarıb, məntiqi və təbii səbəblərlə izah etməyə çalışan ilk filosofik cəhdlərdən biri olmuşdur. Fales yalnız fəlsəfi fikirləri ilə deyil, həm də riyaziyyat və astronomiya sahəsindəki uğurları ilə tanınır. Onun həyatı və əsərləri haqqında məlumatlar əsasən sonrakı müəlliflərin qeydlərinə əsaslanır, çünki Falesin öz yazılı əsərləri günümüzə çatmayıb.
Falesin adı, qədim dövrlərdə fəlsəfə və elmə marağın yaranmasında mühüm rol oynayan fiqur kimi yadda qalmışdır. Bu məqalədə Falesin həyatı, fəlsəfi baxışları, riyazi və astronomik kəşfləri, eləcə də onun düşüncələrinin müasir elmlərə və fəlsəfəyə təsiri ətraflı şəkildə izah olunacaq. Məqsəd oxucuya Fales haqqında tam və anlaşılır məlumat verməkdir.
Fales haqqinda melumat
Falesin həyatı və tarixi konteksti
Fales Milet şəhərində (indiki Türkiyənin qərb sahilində) dünyaya gəlib. Milet qədim dövrdə Yunan şəhər-dövlətlərindən biri olub və fəlsəfi, elmi düşüncələrin inkişafı üçün əlverişli mərkəz sayılırdı. Falesin dövrü e.ə. 7–6-cı əsrlərə təsadüf edir ki, bu dövr Yunanıstanda riyaziyyat, astronomiya və fəlsəfə sahəsində ilk ciddi intellektual fəaliyyətin başlandığı zaman idi.
Falesin ailəsi barədə çox az məlumat var, lakin onun aristokrat və zəngin bir ailədən olduğu güman edilir. Onun təhsili və bilikləri, Miletin elmi və ticarət mərkəzi olması səbəbindən, həm Yunan, həm də şərq biliklərinin təsiri altında formalaşıb. Falesin başqa şəhərlərə, o cümlədən Misirə səfərlər etdiyi və orada riyaziyyat və astronomiya ilə bağlı biliklər əldə etdiyi deyilir.
Falesin fəlsəfi baxışları
Falesin fəlsəfəsi əsasən təbiət hadisələrinin səbəbini tapmağa yönəlmişdir. O, kosmosun, təbiətin və həyatın necə işlədiyini izah etmək üçün mifoloji yanaşmalardan fərqli olaraq, məntiqi və təbii səbəblərə üstünlük verirdi. Falesin fəlsəfi düşüncələrini aşağıdakı əsas məqamlarda toplamaq olar:
1. Əsas maddə anlayışı
Falesin ən məşhur fikirlərindən biri, kainatın əsas maddəsinin su olduğu nəzəriyyəsidir. O, hesab edirdi ki, bütün canlılar və cisimlər sudan yaranır və suya qayıdır. Bu fikir, erkən Yunan təbiət fəlsəfəsinin əsasını qoymuş və daha sonra Anaksimandr, Anaksimenes kimi filosofların nəzəriyyələrinə təsir etmişdir.
2. Təbii səbəb və nizam anlayışı
Falesin fəlsəfəsində təbiət hadisələri ilahi və ya mistik güclərlə deyil, təbii qanunlarla izah olunur. O, Günəşin, Ayın və ulduzların hərəkətlərini müşahidə edərək, onların müəyyən qaydalarla hərəkət etdiyini qeyd etmişdir. Bu baxış erkən elmi düşüncənin əsasını təşkil etmişdir.
3. Fəlsəfənin etik və ictimai tərəfi
Falesin əsas diqqəti təbiət fəlsəfəsinə yönəlsə də, onun düşüncələrində etik və ictimai mövzular da yer almışdır. O, insanların düzgün həyat sürməsi və təbiətlə harmoniyada yaşaması üçün bilik əldə etməsinin vacib olduğunu vurğulamışdır.
Falesin riyaziyyat sahəsindəki töhfələri
Fales riyaziyyat sahəsində də böyük uğurlar qazanmışdır. O, ilk dəfə riyazi prinsip və teoremləri gündəlik həyatda tətbiq etməyə çalışmışdır. Falesin riyaziyyat sahəsindəki əsas nailiyyətləri aşağıdakılardır:
1. Fales teoremi
Falesin ən məşhur riyazi kəşfi onun adına verilmiş “Fales teoremi”dir. Bu teoremə görə, əgər bir düzbucaqlının bir tərəfi paralel xətlə kəsilərsə, yaranan üçbucaqlar oxşardır. Bu prinsip, həndəsənin inkişafında əsas rol oynamışdır və bir çox müasir riyazi tətbiqlərdə istifadə olunur.
2. Həyati problemlərə riyazi yanaşma
Fales riyaziyyatı yalnız nəzəri səviyyədə öyrənməyib, onu gündəlik həyatın problemlərinə tətbiq edib. Məsələn, o, piramidaların hündürlüyünü onların kölgəsinin uzunluğunu ölçməklə təyin etmişdir. Bu üsul riyaziyyatın praktik tərəfinə dair ilk nümunələrdən biridir.
Falesin astronomiya sahəsindəki fəaliyyəti
Falesin astronomiya ilə bağlı bilikləri dövrünün digər alimlərinə nisbətən daha inkişaf etmişdi. O, ulduzların və planetlərin hərəkətlərini müşahidə etmiş və onların müəyyən qanunauyğunluqlarla hərəkət etdiyini qeyd etmişdir.
1. Günəş tutulması və təbii qanunlar
Fales, e.ə. 585-ci ildə baş verən Günəş tutulmasını proqnozlaşdırmışdır. Bu, onun astronomiyada müşahidə və təhlil qabiliyyətinin yüksək olduğunu göstərir. Falesin bu proqnozu həm də Yunan alimləri üçün təbiət hadisələrinin təbii qanunlarla izah oluna biləcəyinə dair bir sübut olmuşdur.
2. Kosmik nəzəriyyələr
Falesin kosmos anlayışı, kainatın vahid və nizamlı bir sistem olduğuna əsaslanırdı. O hesab edirdi ki, Yer dünyanın mərkəzində yerləşir və göy cisimləri müəyyən trayektoriyalar üzrə hərəkət edir. Bu baxışlar, Aristoteldən əvvəl Yunan astronomiyasının ilkin prinsiplərini təşkil etmişdir.
Falesin düşüncələrinin müasir elmlərə təsiri
Falesin fəlsəfi və elmi düşüncələri, sonrakı dövrlərdə elmin və fəlsəfənin inkişafına böyük təsir göstərmişdir. Onun əsas töhfələri aşağıdakılardır:
- Təbiət elmlərinin başlanğıcı – Falesin yanaşması ilə təbiət hadisələrinə mistik baxışlar yerini elmi və məntiqi izahlarla əvəz etmişdir. Bu, elm tarixində mühüm mərhələ sayılır.
- Riyaziyyat və həndəsənin inkişafı – Falesin teoremləri və riyazi yanaşmaları, Euklid və digər sonrakı riyaziyyatçıların işlərinə zəmin yaratmışdır.
- Astronomiyanın inkişafı – Falesin ulduzların və planetlərin hərəkətinə dair müşahidələri, həqiqi astronomik tədqiqatların başlanğıcı hesab olunur.
- Fəlsəfi düşüncənin formalaşması – Fales, suyun əsas maddə olduğunu iddia etməklə, kainatın bir əsas prinsipə əsaslandığını göstərmiş və bu, Platon, Aristotel və digər filosofların fikir inkişafına təsir göstərmişdir.
Falesin irsi və onu tanıma yolları
Falesin əsərləri günümüzə çatmasa da, onun düşüncələri, əsərləri və ideyaları sonrakı filosoflar və tarixçilər tərəfindən qeyd edilmişdir. Onun adı, fəlsəfə, riyaziyyat və astronomiyada ilk sistemli düşüncənin simvolu kimi qalır.
1. Təhsil və elm mərkəzlərində
Falesin fəlsəfi və elmi yanaşmaları, klassik təhsil sistemlərində dərs materialı kimi istifadə olunur. O, xüsusilə Yunan fəlsəfəsi və erkən elmin tarixi üzrə tədqiqatlarda əhəmiyyətli fiqur hesab edilir.
2. Müasir fəlsəfi və elmi araşdırmalarda
Falesin ideyaları müasir elmdə də təsirini göstərir. Onun təbiət hadisələrinə rasional yanaşması, müasir elmi metodların və müşahidə üsullarının əsası kimi qəbul edilir.
