Tut Ağacı Haqqında Tam Məlumat – Faydaları, Növləri və Yetişdirilməsi
Tut ağacı (Morus) dünyanın müxtəlif bölgələrində yetişən, uzunömürlü və faydalı meyvəli ağaclardan biridir. Bu bitki qədim zamanlardan həm qida mənbəyi, həm də sənaye məqsədləri üçün istifadə olunub. Tut ağacının müxtəlif növləri var və hər biri həm qida, həm də tibbi faydaları ilə diqqət çəkir. Bu məqalədə tut ağacının tarixi, növləri, yetişdirilməsi, qida və tibbi faydaları, həmçinin ekoloji rolu barədə ətraflı məlumat veriləcək.
Tut agaci haqqinda melumat
Tut Ağacının Tarixi və Mənşəyi
Tut ağacı qədim dövrlərdən insanlar tərəfindən tanınıb və yetişdirilib. Onun mənşəyi Asiya və Avropanın bəzi bölgələrinə aid edilir. Tarixi mənbələrə görə, tut ağacı eramızdan əvvəl 1500-cü illərdə Çin və Hindistanda geniş yayılmışdır. Çinlilər xüsusilə ağ tut ağacını ipekqurdu yetişdirmək üçün əkirdilər. Belə ki, tut yarpaqları ipəkqurdun qidalanması üçün vacib idi.
Orta əsrlərdə tut ağacı Avropaya gətirilmiş və ticarət üçün əhəmiyyətli olmuşdur. Azərbaycanda da tut ağacı qədim dövrlərdən geniş yayılmışdır. Yerli əhali həm meyvəsindən, həm də yarpaqlarından faydalanıb.
Tut Ağacının Növləri
Tut ağacının bir neçə əsas növü vardır. Ən məşhur və yayılmış növlər bunlardır:
- Ağ Tut (Morus alba)
- Əsasən Çin mənşəlidir.
- Meyvəsi ağ və ya açıq sarı rəngdədir.
- Şirəli və şirin dadlıdır.
- Yarpaqları ipəkqurdu üçün idealdır.
- Qara Tut (Morus nigra)
- Qara və ya tünd bənövşəyi meyvəsi var.
- Daha şirəli və turşuluq nisbəti balanslıdır.
- Daha çox Avropa və Cənubi Qafqaz bölgəsində yetişir.
- Qırmızı Tut (Morus rubra)
- Şimali Amerikada daha çox yayılıb.
- Meyvəsi qırmızı və şirin turş dadlıdır.
- Vitamin və mineral baxımından zəngindir.
Hər növün öz xüsusiyyətləri vardır və meyvə, yarpaq və odun keyfiyyəti fərqlənir.
Tut Ağacının Morfoloji Xüsusiyyətləri
Tut ağacı uzunömürlü və möhkəm köklərə malikdir. Onun əsas morfoloji xüsusiyyətləri bunlardır:
- Kök sistemi: Dərin və geniş yayılmışdır. Bu, ağacın quraqlığa davamlı olmasına imkan verir.
- Gövdə və budaqlar: Gövdəsi düz və möhkəmdir, budaqları sürətlə böyüyür.
- Yarpaqlar: Tut yarpaqları böyük, yaşıl və sərt toxumalıdır. Yarpaqların ölçüsü və forması növə görə dəyişir.
- Meyvə: Meyvələri çox vaxt kiçik, şirəli və uzun saplıdır. Ağ, qırmızı və qara rəngdə ola bilər.
- Çiçəklər: Çiçəkləri kiçik və qruplar şəklindədir, erkək və dişi çiçəklər fərqlidir.
Tut Ağacının Yetişdirilməsi
Tut ağacının yetişdirilməsi xüsusi qaydalar tələb edir. Bu bitki həm bağlarda, həm də tarlalarda yetişdirilə bilər.
1. Torpaq və iqlim tələbləri
Tut ağacı yumşaq, yaxşı drenajlı və üzvi maddələrlə zəngin torpaqları sevir. Quraq və isti iqlimə uyğunlaşır. Soyuq qış şəraitinə qarşı davamlılığı vardır, amma gənc ağaclar sərt şaxtaya həssasdır.
2. Əkin üsulları
Tut ağacı toxum və ya kəsimlə çoxaldılır. Toxumla yetişdirilən ağaclar daha çox vaxt tələb edir, amma daha möhkəm olur. Kəsimlə çoxaldılan ağaclar isə daha tez məhsul verir.
3. Suvarma və qulluq
Tut ağacı quraqlığa davamlı olsa da, məhsuldarlığın artırılması üçün müntəzəm suvarma vacibdir. Torpağın üst qatının quru qalmaması kifayətdir.
4. Budama
Ağacın düzgün budanması onun daha çox işıqlı və havalı olması üçün vacibdir. Budama həm məhsul keyfiyyətini, həm də ağacın sağlamlığını artırır.
Tut Meyvəsinin Qida Dəyəri
Tut meyvəsi yalnız dadlı deyil, həm də çox faydalıdır. Tərkibində vitaminlər, minerallar və antioksidantlar yüksəkdir.
- Vitaminlər: C vitamini, K vitamini, B vitaminləri.
- Minerallar: Dəmir, maqnezium, kalium və kalsium.
- Zülal və lif: Həzm sistemini tənzimləyir və toxluq hissi yaradır.
- Antioksidantlar: Hüceyrələri sərbəst radikallardan qoruyur.
Tut meyvəsi təzə, qurudulmuş və ya şirə şəklində istehlak edilə bilər. Qara və qırmızı tut növləri daha çox antioksidant mənbəyidir.
Tut Ağacının Tibbi və Sağlamlıq Faydaları
Tut ağacının təkcə meyvəsi deyil, həm də yarpağı, gövdəsi və kökü müxtəlif tibbi məqsədlər üçün istifadə olunur.
- Qan şəkərinin tənzimlənməsi
Tut yarpağı çayı və ekstraktı diabet xəstələri üçün faydalıdır, qan şəkərinin səviyyəsini stabilləşdirir. - Həzm sistemi üçün fayda
Tut meyvəsi lif baxımından zəngindir, bağırsaq hərəkətlərini tənzimləyir və qəbizliyi aradan qaldırır. - Antioksidant və iltihab əleyhinə təsir
Tutun tərkibindəki flavonoidlər və polifenollar hüceyrələri sərbəst radikallardan qoruyur və iltihabı azaldır. - Ürək-damar sağlamlığı
Tut meyvəsi qan dövranını yaxşılaşdırır, xolesterolu azaldır və ürək xəstəlikləri riskini azaldır. - İmmunitet sisteminin gücləndirilməsi
Vitamin C və digər antioksidantlar immun sistemini dəstəkləyir, soyuqdəymə və infeksiyalara qarşı müqaviməti artırır.
Tut Ağacının Digər İstifadə Sahələri
Tut ağacı yalnız qida və tibbi fayda ilə məhdudlaşmır, həm də sənaye və dekorativ məqsədlər üçün istifadə olunur:
- İpək istehsalı: Ağ tut yarpaqları ipəkqurdu üçün əsas qidadır.
- Odun və mebel: Tut ağacının möhkəm odunu mebel və tikinti üçün istifadə olunur.
- Dekorativ məqsəd: Park və bağlarda dekorativ ağac kimi əkilir.
- Əczaçılıq sənayesi: Tut yarpağı və meyvəsindən dərman və çay istehsal edilir.
Ekoloji Əhəmiyyəti
Tut ağacı ekosistem üçün də faydalıdır:
- Torpağı eroziyadan qoruyur.
- Hava keyfiyyətini yaxşılaşdırır.
- Arı və quşlar üçün qida mənbəyi yaradır.
- Bitkilərin bioloji müxtəlifliyini artırır.
Tut Ağacının Azərbaycanda Yayılması
Azərbaycanda tut ağacı ən çox Lənkəran, Şamaxı, Şəki və Gəncə bölgələrində yetişdirilir. Yerli iqlim və torpaq şəraiti tut üçün əlverişlidir. Tut məhsulu həm yerli bazarda satılır, həm də xaricə ixrac olunur. Azərbaycanın kənd təsərrüfatında tut ağacı əhəmiyyətli yer tutur, həm qida, həm də sənaye məqsədləri üçün istifadə edilir.
