Pambıq Haqqında Tam Məlumat: Tarixi, Növləri və İstifadəsi
Pambıq (elmi adı Gossypium) dünyada ən çox istifadə olunan təbii lif mənbələrindən biridir. İnsan həyatında və sənayede pambığın rolu böyükdür; geyim, tekstil, tibbi məhsullar və sənaye materiallarında onun əhəmiyyəti danılmazdır. Pambıq həm də iqtisadiyyat üçün strateji əhəmiyyət daşıyır, bir çox ölkənin kənd təsərrüfatı sektorunda əsas gəlir mənbəyi hesab olunur.
Pambiq haqqinda melumat
Pambığın Tarixi
Pambığın tarixi min illərlə ölçülür. Arxeoloji tapıntılar göstərir ki, pambıqdan ilk dəfə 5000–3000 il əvvəl Hindistan, Meksika və Misir ərazilərində istifadə olunub. Misirdə pambıqdan hazırlanmış parçalar antik dövrlərdə kral saraylarında geyim və dekorasiya üçün tətbiq olunurdu.
Hindistanda isə pambıq ticarəti çox qədim zamanlardan başlayıb və bu, ölkənin iqtisadi inkişafında mühüm rol oynayıb. XV əsrdə Avropa ilə ticarət əlaqələri inkişaf etdikcə pambıq Avropaya gətirilmiş və burada tekstil sənayesində əsas xammal kimi istifadə olunmağa başlamışdır.
Amerikada pambıq istehsalı XIX əsrdə xeyli sürətləndi. Xüsusilə ABŞ cənubunda pambıq plantasiyaları genişlənmiş və köləçiliklə birbaşa əlaqəli olmuşdur. Bu dövr pambığın qlobal miqyasda yayılmasına və iqtisadi əhəmiyyətinin artmasına səbəb olmuşdur.
Pambığın Bioloji və Kimyəvi Tərkibi
Pambıq bitkisi əsasən tropik və subtropik iqlimlərdə yetişir. Bitkinin əsas hissəsi liflər, toxumlar və toxum qurutma üçün məsul olan hüceyrələrdən ibarətdir.
Liflər
Pambıq lifləri 90–95% selülozdan ibarət olur. Selüloz, karbon, hidrogen və oksigen atomlarından ibarət olan təbii polimerdir və pambığı tekstil sənayesi üçün ideal material edir.
Toxumlar
Pambıq toxumları həm də qida və sənaye üçün istifadə olunur. Onlardan pambıq yağı çıxarılır və bu yağ həm qida, həm də kosmetik məhsullarda tətbiq olunur. Qalan qalıqlar isə heyvan yemi kimi istifadə edilə bilər.
Kimyəvi Struktur
Pambıq lifinin kimyəvi tərkibi onun yüngül, möhkəm və nəfəs alan xüsusiyyətini təmin edir. Liflər suyu yaxşı udur, yüngülcə elastikdir və boyanı yaxşı qəbul edir. Bu xüsusiyyətlər pambığı geyim, yataq dəstləri və tibbi materiallarda üstün edir.
Pambıq Növləri və Tipləri
Pambıq bitkisinin bir neçə növü vardır, hər birinin öz xüsusiyyətləri və istifadə sahəsi mövcuddur.
- Uzaq Lifli Pambıq (Long Staple Cotton)
- Lifləri uzun və nazikdir.
- Keyfiyyətli tekstil məhsulları üçün istifadə olunur, məsələn, yüksək keyfiyyətli paltar və yataq dəstləri.
- Qısa Lifli Pambıq (Short Staple Cotton)
- Lifləri qısa və qalındır.
- Əsasən ucu ucuna toxunmuş parçalarda və ucuz tekstil məhsullarında istifadə edilir.
- Hibrid Pambıq
- Genetik modifikasiya və seleksiya nəticəsində əldə edilir.
- Daha məhsuldar və xəstəliklərə davamlıdır.
Pambığın İqlim və Torpaq Tələbləri
Pambıq bitkisi tropik və subtropik iqlimlərdə yaxşı inkişaf edir. Onun yetişməsi üçün əsas şərtlər:
- İsti hava: Temperatur 20–30°C arasında olmalıdır.
- Yaxşı işıqlanma: Pambıq günəş işığını sevən bitkidir.
- Torpaq tipi: Yumşaq, qumlu və suyun yaxşı drenaj olunmuş torpaqlar ideal hesab olunur.
- Suvarma: Pambıq nisbətən az su tələb etsə də, ilk inkişaf dövründə kifayət qədər su təmin edilməlidir.
Belə şəraitdə pambıq məhsuldarlığı daha yüksək olur və lif keyfiyyəti artır.
Pambıq Becərilməsi Prosesi
Pambıq yetişdirilməsi bir neçə mərhələdən ibarətdir:
1. Torpağın Hazırlanması
- Torpaq sürtmə, şumlama və bəzən gübrələmə ilə hazırlanır.
- Torpaq 20–30 sm dərinlikdə işlənir ki, köklər rahat inkişaf etsin.
2. Əkin
- Pambıq toxumları xüsusi məsafələrlə əkilir.
- Əkin mövsümü iqlim şəraitindən asılıdır, adətən yazın əvvəli ideal vaxtdır.
3. Suvarma və Baxım
- İlk dövrdə suvarma vacibdir.
- Bitkilər arasında otların çıxarılması, xəstəliklərin və zərərvericilərin qarşısının alınması üçün müntəzəm baxım tələb olunur.
4. Məhsulun Toplanması
- Pambıq qozaları (meyvə kisələri) yetkinləşdikdə toplanır.
- Toplama əl və ya mexaniki üsullarla həyata keçirilə bilər.
Pambığın Emalı
Pambıq məhsulunu tekstil üçün istifadə etməzdən əvvəl bir sıra emal mərhələlərindən keçmək lazımdır.
1. Təmizləmə və Ayırma
- Toplanmış pambıq lifləri toz, toxum qalıqları və digər çirklərdən təmizlənir.
2. Qarışdırma və Xırdalanma
- Liflər bərabər keyfiyyət üçün qarışdırılır.
- Xırdalanma mərhələsi lifləri daha yumşaq və toxumağa hazır vəziyyətə gətirir.
3. İplik Hazırlanması
- Təmizlənmiş pambıq lifləri iplik halına gətirilir.
- İplik nazik, möhkəm və elastik olmalıdır.
4. Tekstil İstehsalı
- İplikdən parça toxunur və ya örülür.
- Daha sonra boyama, dizayn və digər emal prosesləri tətbiq olunur.
Pambığın İstifadə Sahələri
Pambıq geniş tətbiq sahələrinə malikdir. Əsas istifadə sahələri aşağıdakılardır:
1. Tekstil Sənayesi
- Geyim: köynək, şalvar, don, uşaq geyimləri.
- Yataq dəstləri: yorğan, yastıq, çarpayı örtükləri.
- Ev tekstili: pərdə, süfrə, divan örtükləri.
2. Sənaye Məhsulları
- Tibbi məhsullar: bintlər, steril parçalar, maskalar.
- Kosmetika və dəriyə qulluq məhsulları: pambıq yastıqları, salfetlər.
3. Qida və Yağ Sənayesi
- Pambıq toxumlarından çıxarılan yağ qida sənayesində və bioloji məhsullarda istifadə olunur.
- Qalıqlar heyvan yemi kimi tətbiq edilir.
4. Digər Sənaye Tətbiqləri
- Kağız istehsalı: pambıq lifləri yüksək keyfiyyətli kağız üçün istifadə edilir.
- İzolyasiya materialları: tikinti sənayesində bəzən pambıq lifləri tətbiq olunur.
Pambığın Ekoloji və İqtisadi Əhəmiyyəti
Pambıq həm ekologiya, həm də iqtisadiyyat üçün önəmlidir.
- Ekoloji baxımdan: Təbii lif olması səbəbindən pambıq parçaları bioloji cəhətdən parçalana bilir.
- İqtisadi baxımdan: Dünyada pambıq istehsalı minlərlə insan üçün məşğulluq yaradır. Xüsusilə inkişaf etməkdə olan ölkələrdə pambıq kənd təsərrüfatının əsas məhsuludur.
Bununla yanaşı, pambıq istehsalı zamanı su resurslarının və pestisidlərin düzgün idarə olunması vacibdir ki, ətraf mühitə zərər dəyməsin.
Pambığın Qlobal İstehsal və Ticarəti
Dünyada pambıq istehsalında əsas ölkələr bunlardır:
- Çin: İstehsal həcmi və texnologiya baxımından liderdir.
- Hindistan: Dünyada ən çox pambıq əkin sahəsinə malik ölkədir.
- ABŞ: Texnologiya və məhsuldarlıq baxımından önəmlidir.
- Pakistan, Braziliya, Türkmənistan: Böyük ixracatçılar arasında yer alır.
Pambıq ticarəti dünya tekstil sənayesinin təməl daşlarından biridir. Əsas ixrac məhsulları iplik və xam pambıqdır.
Pambıq və Moda
Müasir moda dünyasında pambıq xüsusi yer tutur. Onun yumşaqlığı, nəfəs alması və rahatlığı səbəbindən gündəlik geyim və lüks tekstil məhsullarında geniş istifadə olunur. Ekoloji baxımdan təmiz və təbii lif olduğu üçün “eko-fashion” trendlərində pambıq ön plandadır.
