Meşə Nədir? Meşələrin Növləri, Əhəmiyyəti və Qorunması Haqqında Ətraflı Məlumat
Meşələr Yer kürəsinin ən qiymətli təbii sərvətlərindən biridir. Onlar təkcə ağac və bitkilər toplusu deyil, həm də milyonlarla canlı üçün yaşayış mühiti, insan üçün isə həyat mənbəyidir. Meşələr iqlimin tənzimlənməsində, havanın təmizlənməsində, su ehtiyatlarının qorunmasında və torpağın münbitliyinin saxlanılmasında mühüm rol oynayır. Bu məqalədə meşə nədir, meşələrin növləri, əhəmiyyəti, ekoloji rolu, Azərbaycanda meşələr, meşələrin mühafizəsi və digər vacib mövzular sadə, aydın və elmi faktlara əsaslanan şəkildə izah ediləcək.
Mese haqqinda melumat
Meşə nədir?
Meşə – əsasən ağaclardan, kollardan, ot bitkilərindən və zəngin canlı aləmindən ibarət olan təbii ekosistemdir. Meşələr müəyyən bir ərazidə sıx şəkildə yerləşən ağaclar və bu ağaclarla qarşılıqlı əlaqədə olan bitki, heyvan, mikroorqanizm və torpaq qatından ibarət mürəkkəb sistemdir.
Sadə dillə desək, meşə təkcə ağacların çox olduğu yer deyil. O, öz daxili tarazlığı, iqlimi və canlı aləmi olan canlı bir sistemdir. Meşə özünü bərpa edə, inkişaf edə və ətraf mühitə təsir göstərə bilən təbii mexanizmdir.
Meşələrin yaranma tarixi
Meşələrin tarixi Yer üzündə həyatın yaranması ilə sıx bağlıdır. İlk meşə tipli bitki örtüyü təxminən 400 milyon il əvvəl meydana gəlmişdir. Zaman keçdikcə iqlim dəyişiklikləri, geoloji proseslər və canlıların təkamülü nəticəsində müxtəlif meşə növləri formalaşmışdır.
Qədim dövrlərdə Yer səthinin çox böyük hissəsi meşələrlə örtülü idi. İnsan sivilizasiyasının inkişafı ilə meşə sahələri azalmağa başlamış, xüsusilə kənd təsərrüfatı və sənayenin genişlənməsi meşələrin qırılmasına səbəb olmuşdur.
Meşələrin əsas xüsusiyyətləri
Meşələri digər təbii landşaftlardan fərqləndirən bir sıra əsas xüsusiyyətlər var:
- Ağacların üstünlük təşkil etməsi
- Zəngin flora və fauna müxtəlifliyi
- Özünəməxsus mikroiqlim
- Torpağın üzvi maddələrlə zəngin olması
- Davamlı və qarşılıqlı əlaqəli ekosistem quruluşu
Bu xüsusiyyətlər meşələri Yer üzündə həyat üçün əvəzolunmaz edir.
Meşələrin növləri
Meşələr iqlim şəraitinə, bitki tərkibinə və coğrafi yerləşməsinə görə müxtəlif növlərə bölünür.
Tropik meşələr
Tropik meşələr ekvatora yaxın ərazilərdə yerləşir və ilboyu isti və rütubətli iqlimə malikdir. Bu meşələr Yer üzündə ən zəngin biomüxtəlifliyə sahibdir.
Xüsusiyyətləri:
- Daimi yaşıllıq
- Sürətli bitki inkişafı
- Minlərlə bitki və heyvan növü
Amazon meşələri tropik meşələrin ən məşhur nümunəsidir.
Subtropik meşələr
Subtropik meşələr mülayim və isti iqlim arasında keçid zonasında yerləşir. Bu meşələr həm həmişəyaşıl, həm də yarpağını tökən ağaclardan ibarət ola bilər.
Mülayim iqlim meşələri
Mülayim iqlim meşələri fəsillərin aydın şəkildə seçildiyi ərazilərdə yayılmışdır. Bu meşələrdə əsasən yarpağını tökən ağaclar üstünlük təşkil edir.
Məsələn:
- Palıd
- Fıstıq
- Ağcaqayın
Boreal (tayqa) meşələri
Boreal meşələr əsasən Şimal yarımkürəsində, soyuq iqlim zonalarında yerləşir. Bu meşələrdə iynəyarpaqlı ağaclar üstünlük təşkil edir.
Meşələrin ekoloji əhəmiyyəti
Meşələr ekosistemin sabitliyinin qorunmasında əsas rol oynayır.
Havanın təmizlənməsi
Ağaclar fotosintez prosesi zamanı karbon qazını udur və oksigen ifraz edir. Bu proses atmosferdəki zərərli qazların azalmasına kömək edir.
İqlimin tənzimlənməsi
Meşələr temperaturu sabitləşdirir, rütubəti artırır və yağıntı rejiminə təsir göstərir. Meşəsiz ərazilər iqlim dəyişikliklərinə daha həssas olur.
Torpaq eroziyasının qarşısının alınması
Ağac kökləri torpağı möhkəmləndirir və sel, sürüşmə kimi təbii fəlakətlərin qarşısını alır.
Su ehtiyatlarının qorunması
Meşələr yağış sularını tənzimləyir, yeraltı suların formalaşmasına kömək edir və çayların qurumasının qarşısını alır.
Meşələrin canlılar üçün rolu
Meşələr milyonlarla canlı üçün təbii yaşayış mühitidir.
- Quşlar
- Məməlilər
- Sürünənlər
- Həşəratlar
- Mikroorqanizmlər
Bu canlılar arasında mürəkkəb qida zənciri mövcuddur və hər biri ekosistemdə xüsusi rol oynayır.
Meşələrin insan həyatı üçün əhəmiyyəti
Meşələr insan həyatına həm maddi, həm də mənəvi baxımdan böyük töhfə verir.
Təbii sərvət mənbəyi
Meşələrdən aşağıdakı məhsullar əldə edilir:
- Oduncaq
- Dərman bitkiləri
- Meyvələr və giləmeyvələr
- Bal və digər təbii məhsullar
Sağlamlıq və psixoloji təsir
Meşəlik ərazilərdə vaxt keçirmək stressi azaldır, psixoloji rahatlıq yaradır və insan sağlamlığına müsbət təsir göstərir.
Rekreasiya və turizm
Meşələr ekoturizm üçün ideal məkandır. Gəzinti, düşərgə və təbiət müşahidəsi kimi fəaliyyətlər üçün geniş imkanlar yaradır.
Azərbaycanda meşələr
Azərbaycan coğrafi mövqeyinə görə zəngin meşə örtüyünə malikdir. Ölkə ərazisinin təxminən 11–12 faizi meşələrlə örtülüdür.
Azərbaycanda yayılmış əsas meşə növləri
- Palıd meşələri
- Fıstıq meşələri
- Vələs meşələri
- Şabalıd meşələri
Bu meşələr əsasən Böyük Qafqaz, Kiçik Qafqaz və Talış dağları ərazilərində yayılmışdır.
Meşələrin azalması və səbəbləri
Təəssüf ki, müasir dövrdə meşələrin sahəsi sürətlə azalır.
Əsas səbəblər:
- Nəzarətsiz ağackəsmə
- Kənd təsərrüfatının genişlənməsi
- Yanğınlar
- İqlim dəyişikliyi
- Şəhərsalma
Meşələrin mühafizəsi
Meşələrin qorunması bəşəriyyətin əsas vəzifələrindən biridir.
Dövlət səviyyəsində tədbirlər
- Qoruqların və milli parkların yaradılması
- Qanunvericilik nəzarəti
- Meşəbərpa layihələri
Fərdi məsuliyyət
Hər bir insan meşələrin qorunmasına töhfə verə bilər:
- Təbiətə zərər verməmək
- Ağacəkmə aksiyalarında iştirak
- Meşə yanğınlarına qarşı diqqətli olmaq
Meşəbərpa və ağacəkmə
Meşəbərpa təbii və süni yollarla həyata keçirilir. Bu proses uzunmüddətli olsa da, ekosistemin bərpası üçün vacibdir.
Meşələrin gələcəyi
Meşələrin gələcəyi insan davranışından birbaşa asılıdır. Davamlı inkişaf prinsiplərinə əməl edildiyi halda meşələr gələcək nəsillər üçün qoruna bilər.
