Günəbaxan haqqında məlumat – Günəbaxan bitkisi, tumu, yağı və faydaları
Günəbaxan (latınca Helianthus annuus) dünyada ən çox tanınan və sevilən bitkilərdən biridir. Parlaq sarı rəngi, günəşi xatırladan iri çiçəyi və həm qida, həm də sənaye sahəsində geniş istifadəsi ilə günəbaxan sadəcə dekorativ bitki deyil, eyni zamanda strateji əhəmiyyətə malik kənd təsərrüfatı məhsuludur. Bu bitki əsrlər boyu insan həyatının bir hissəsi olmuş, müxtəlif mədəniyyətlərdə fərqli mənalar qazanmışdır.
Gunebaxan haqqinda qisa melumat
Günəbaxan nədir?
Günəbaxan, mürəkkəbçiçəklilər (Asteraceae) fəsiləsinə aid olan birillik bitkidir. Əsasən iri çiçəyi və tərkibində yağla zəngin toxumları (tumları) ilə tanınır. Günəbaxan bitkisi adını günəşə doğru yönəlmə xüsusiyyətindən almışdır. Gənc dövrlərdə bitkinin çiçəyi gün ərzində günəşin hərəkətini izləyir, bu hadisə heliotropizm adlanır.
Günəbaxanın əsas xüsusiyyətləri
- Boyu 1–4 metrə qədər çata bilər
- Güclü və qalın gövdəyə malikdir
- Böyük, ürək formalı yarpaqları olur
- Çiçəyi əslində minlərlə xırda çiçəkdən ibarət çiçək səbətidir
Günəbaxanın tarixi və mənşəyi
Günəbaxanın vətəni Şimali Amerikadır. Arxeoloji tapıntılara əsasən, günəbaxan ilk dəfə təxminən 5000 il əvvəl yerli Amerika qəbilələri tərəfindən becərilmişdir. Onlar günəbaxanı həm qida, həm də dərman məqsədilə istifadə edirdilər.
XVI əsrdə ispan səyyahları günəbaxanı Avropaya gətirmiş, buradan isə bitki bütün dünyaya yayılmışdır. Əvvəlcə dekorativ məqsədlə əkilsə də, sonralar yağlı bitki kimi əhəmiyyəti artmışdır. Xüsusilə Rusiya və Ukrayna günəbaxan yağının sənaye istehsalında öncül ölkələrə çevrilmişdir.
Günəbaxan bitkisinin botanik quruluşu
Gövdə
Günəbaxanın gövdəsi qalın, sərt və liflidir. Daxili süngərvari quruluşa malikdir və bitkinin dik dayanmasını təmin edir.
Yarpaqlar
Yarpaqları iri, geniş və kobud səthlidir. Günəş işığını maksimum qəbul etmək üçün geniş səthə malikdir.
Çiçək
Günəbaxanın “çiçəyi” əslində çiçək səbətidir:
- Kənardakı sarı ləçəklər steril çiçəklərdir
- Ortadakı xırda çiçəklər isə toxum əmələ gətirir
Toxum (günəbaxan tumu)
Toxumlar yağla zəngindir və həm qida, həm də sənaye üçün əsas xammaldır.
Günəbaxan növləri
Günəbaxanlar istifadəsinə görə bir neçə əsas qrupa bölünür:
1. Yağlıq günəbaxan
- Kiçik toxumlu
- Yağ tərkibi yüksək (40–55%)
- Əsasən günəbaxan yağı istehsalı üçün istifadə olunur
2. Şirniyyatlıq (çərəzlik) günəbaxan
- Böyük və zolaqlı tumlar
- Birbaşa istehlak üçün nəzərdə tutulur
3. Dekorativ günəbaxan
- Bağ və parkların bəzədilməsi üçün
- Müxtəlif rəng və forma variantları mövcuddur
Günəbaxanın becərilməsi
İqlim tələbləri
Günəbaxan istiliksevən bitkidir. Optimal inkişaf üçün:
- Günəşli hava
- Orta rütubət
- 20–30°C temperatur
Torpaq tələbləri
- Qara torpaqlar və yüngül gil torpaqlar uyğundur
- Torpağın yaxşı havalanması vacibdir
Əkin vaxtı
Adətən yaz aylarında, torpaq temperaturu 8–10°C olduqda əkilir.
Suvarma
Günəbaxan quraqlığa davamlı olsa da:
- Çiçəkləmə dövründə suya ehtiyac artır
- Həddindən artıq su məhsuldarlığı azalda bilər
Günəbaxan tumu haqqında məlumat
Günəbaxan tumu həm qida, həm də iqtisadi baxımdan çox dəyərlidir.
Günəbaxan tumunun tərkibi
- Bitki yağları
- Zülal
- Lif
- Vitamin E
- Maqnezium, selen, sink
Günəbaxan tumunun faydaları
- Ürək-damar sağlamlığını dəstəkləyir
- Antioksidant təsir göstərir
- Enerji verir
- Dərinin və saçların sağlamlığına kömək edir
Günəbaxan yağı və onun əhəmiyyəti
Günəbaxan yağı dünyada ən çox istifadə edilən bitki yağlarından biridir.
Günəbaxan yağının xüsusiyyətləri
- Xolesterinsizdir
- Omeqa-6 yağ turşuları ilə zəngindir
- Asan həzm olunur
Günəbaxan yağının istifadəsi
- Yemək bişirmə
- Qida sənayesi
- Kosmetika
- Əczaçılıq
Günəbaxanın sağlamlığa faydaları
Günəbaxan və onun məhsulları düzgün istifadə edildikdə insan sağlamlığı üçün çox faydalıdır:
- İmmunitet sistemini gücləndirir
- Hüceyrə yaşlanmasını ləngidir
- Sinir sistemini dəstəkləyir
- Ürək ritmini tənzimləməyə kömək edir
Günəbaxanın iqtisadi əhəmiyyəti
Günəbaxan dünya kənd təsərrüfatında strateji məhsullardan biridir.
İqtisadi üstünlüklər
- Yüksək məhsuldarlıq
- Geniş istifadə sahəsi
- Emal sənayesində böyük rol
Günəbaxan istehsalı minlərlə insan üçün məşğulluq yaradır və ixrac potensialı yüksəkdir.
Azərbaycanda günəbaxan istehsalı
Azərbaycanda günəbaxan əsasən:
- Aran bölgələri
- Gəncə-Qazax zonası
- Şirvan bölgəsində becərilir
Son illərdə yağlı bitkilərə marağın artması günəbaxan əkin sahələrinin genişlənməsinə səbəb olmuşdur.
Günəbaxan haqqında maraqlı faktlar
- Günəbaxan çiçəyi minlərlə kiçik çiçəkdən ibarətdir
- Ən hündür günəbaxan 9 metrdən artıq olub
- Günəbaxan günəşi yalnız gənc vaxtı izləyir
- Çiçək yetişəndə həmişə şərqə baxır
