Operetta haqqında məlumat – Tarixi, xüsusiyyətləri və Azərbaycan operettası

Operetta musiqi və teatr dünyasında xüsusi bir janr olaraq uzun illərdir tamaşaçıların diqqətini cəlb edir. Operetta, klassik opera ilə müqayisədə daha yüngül, əyləncəli və humoristik xarakterə malikdir. Onun əsas xüsusiyyəti musiqi, rəqs və aktyorluğun harmoniya içində birləşməsidir. Bu janr həm Avropa teatr mədəniyyətində, həm də dünya səhnəsində mühüm rol oynayıb. Operetta, həm musiqi, həm də teatr sevərləri üçün əyləncəli və estetik bir təcrübə təqdim edir.

Operetta haqqında melumat

Operettanın tarixi

Operettanın yaranması XIX əsrin ortalarına təsadüf edir. Bu janr Fransada, xüsusilə Parisdə formalaşmağa başladı. Ən məşhur fransız operettası müəlliflərindən biri Jak Offenbahdır. Onun “Hoffmannın nağılları” və “Orfey” kimi əsərləri operettanın əsas nümunələri arasında yer alır. Offenbah operettaya yüngüllük və komik elementləri gətirərək bu janrı klassik operadan fərqləndirdi.

Almaniyada isə operetta janrı XIX əsrin sonlarında daha da inkişaf etdi. Johann Strauss və Franz Lehár kimi bəstəkarlar operettanı Avropa səhnələrində populyarlaşdırdılar. Lehárın “Lalə Çiçəyi” və “Vətənim” kimi əsərləri operettanın zirvə nümunələri sayılır. Bu əsərlər həm musiqi, həm də süjet baxımından tamaşaçılara yüngül, ancaq dərin mənalı bir təcrübə təqdim edirdi.

Operetta həmçinin İngiltərə və İtaliyada da yayılmışdır. İngilis operettaları xüsusilə Gilbert və Sullivan cütlüyünün yaradıcılığı ilə tanınır. Onların əsərlərində satira və ictimai mövzulara yumorla yanaşma diqqət çəkir. İtaliyada isə operetta janrı opera ənənələri ilə birləşərək özünəməxsus üslub formalaşdırmışdır.

Operettanın əsas xüsusiyyətləri

Operetta bir neçə əsas xüsusiyyətə malikdir ki, onu digər musiqi teatr janrlarından fərqləndirir:

1. Yüngüllük və əyləncəlilik – Operetta klassik opera kimi ağır dramatik mövzulara fokuslanmır. Onun süjetləri çox vaxt romantik, komik və həyati hadisələrlə zəngin olur.
2. Humor və satira – Operettada sosial satira və yumor geniş istifadə olunur. Bəstəkar və libretto müəllifləri tamaşaçını düşündürmək və əyləndirmək məqsədilə aktual mövzuları yumorla təqdim edirlər.
3. Musiqi və vokal texnika – Operetta musiqi baxımından zəngindir, lakin opera qədər dramatik və mürəkkəb vokal tələb etmir. Bu janrda melodiyalar asan yadda qalan, rəqs və əyləncə elementləri ilə doludur.
4. Rəqs və koreoqrafiya – Operettalar çox vaxt rəqs səhnələri ilə müşayiət olunur. Balet və xalq rəqsləri operettaya vizual estetik qatır.
5. Gündəlik həyat və romantika mövzuları – Operettaların süjetləri adətən gündəlik həyat, romantik əlaqələr, ailə münasibətləri və sosial hadisələr ətrafında qurulur.

Operettanın strukturu

Operetta strukturu baxımından bir neçə əsas elementdən ibarətdir:

• Açılış və orkestrlə giriş – Tamaşaçılar musiqi ilə operettanın atmosferinə daxil olurlar.
• Libretto və dialoqlar – Dialoqlar operettanın süjet xəttini aparır və humoristik elementləri ön plana çıxarır.
• Mahnılar və aria – Hər operettada bir neçə musiqi parçası olur. Mahnılar süjetin emosional kulminasiya nöqtələrini ifadə edir.
• Rəqs səhnələri – Operetta vizual təcrübəni zənginləşdirən rəqs səhnələri ilə tamamlanır.
• Final – Operettalar adətən xoşbəxt və yüngül sonluqla bitir.

Operettanın növləri

Operetta janrı bir neçə alt növə bölünür:

1. Fransız operettası – Əyləncəli, satirik və romantik elementləri ön plana çıxarır. Jak Offenbahın əsərləri buna nümunədir.
2. Alman operettası – Musiqi baxımından daha zəngin və melodikdir. Franz Lehár və Johann Straussun əsərləri bu kateqoriyaya daxildir.
3. İngilis operettası – Sosial satira və yumor əsas rol oynayır. Gilbert və Sullivan cütlüyünün əsərləri buna misaldır.
4. Amerikan operettası – 20-ci əsrin əvvəllərində yaranmışdır. Broadway və vaudeville elementlərini birləşdirir.

Operetta və opera arasındakı fərqlər

Operetta tez-tez opera ilə qarışdırılır, lakin aralarında bir neçə əsas fərq var:

• Mövzu və ton – Opera dramatik və bəzən trajik mövzulara fokuslanır, operetta isə yüngül və komik xarakter daşıyır.
• Musiqi – Operada vokal texnika çox mürəkkəbdir, operettada isə melodiyalar daha asan yadda qalan və əyləncəlidir.
• Səhnələşdirmə – Operettada rəqs və humor daha ön plandadır, opera isə dramatik və vizual estetikaya daha çox diqqət yetirir.
• Tamaşaçı təcrübəsi – Operetta tamaşaçıya əyləncə və yüngüllük verir, opera isə daha emosional və dərin düşüncə tələb edir.

Operettanın dünya səhnəsində rolu

Operetta Avropa teatr mədəniyyətində böyük təsir göstərmişdir. Paris, Vyana, Berlin və Londonda operettalar teatrın əsas repertuarına daxil olmuşdur. XIX əsrin sonu və XX əsrin əvvəllərində operetta həm Avropada, həm də Amerikada populyarlaşdı. Broadway teatrları operetta janrını Amerikan auditoriyasına təqdim etdi və bu janrın müxtəlif növləri yaradıldı.

Operettanın əhəmiyyəti yalnız əyləncədə deyil, həm də musiqi və teatr sənətinin inkişafında özünü göstərir. Operetta bəstəkarları melodik zənginliyi ilə musiqi tarixinə töhfə vermiş, teatr rejissorları isə səhnələşdirmə texnikasını inkişaf etdirmişdir.

Azərbaycan operettası

Azərbaycan teatr mədəniyyətində operetta janrı XX əsrin əvvəllərindən etibarən inkişaf etmişdir. Uzeyir Hacıbəyov, Azərbaycan operettasının banisi hesab olunur. Onun “Arşın mal alan” operettası 1913-cü ildə tamaşaya qoyulmuş və böyük uğur qazanmışdır. Bu əsər həm musiqi, həm də süjet baxımından Azərbaycan xalq musiqisi və milli xüsusiyyətlərini əks etdirir.

Azərbaycan operettaları adətən xalq musiqisi motivləri, milli rəqslər və komik elementlərlə zəngin olur. Bu janr ölkədə teatr mədəniyyətinin formalaşmasında mühüm rol oynayıb və tamaşaçı auditoriyasını genişləndirib.

Operetta və musiqi təhsili

Operetta musiqi və teatr təhsilində mühüm vasitədir. O, tələbələrə vokal texnika, səhnə hərəkəti, improvizasiya və dramaturgiya bacarıqlarını inkişaf etdirmək imkanı verir. Operetta, həmçinin musiqi nəzəriyyəsi və bəstəkarlıq təcrübəsini praktik səhnədə tətbiq etmək üçün əla platformadır.

Operettanın gələcəyi

Operetta günümüzdə də populyarlığını qoruyur. Müasir səhnələrdə klassik operettalar yenidən canlandırılır, eyni zamanda müasir mövzularla yeni əsərlər yaradılır. Operettanın gələcəyi üçün əsas meyar tamaşaçı auditoriyasının marağıdır. Texnologiya və multimedia elementlərinin səhnəyə inteqrasiyası isə operettanı daha cəlbedici və interaktiv edir.

Operettanın gələcək inkişafında bir neçə əsas istiqamət müşahidə olunur:

1. Müasir mövzular – Cəmiyyətin gündəlik problemlərini və aktual mövzuları əhatə edən operettalar.
2. Texnologiya inteqrasiyası – Multimedia, video proyeksiya və interaktiv səhnə dizaynı ilə zənginləşdirilmiş tamaşalar.
3. Qlobal səhnələrdə təqdimat – Operettanın dünya teatr festivallarında daha geniş yayılması.
4. Gənc ifaçıların yetişdirilməsi – Musiqi və teatr məktəblərində operetta üzrə təhsil proqramlarının inkişafı.