Xurma Ağacı və Meyvəsi Haqqında Tam Məlumat | Xurma Növləri, Faydaları və Yetişdirilməsi

2 weeks ago

10 3 minutes read

Xurma ağacı (latınca Diospyros cinsi) qədim zamanlardan insanlar tərəfindən yetişdirilən və çox qiymətli meyvələri ilə tanınan bitkidir. Xurma meyvəsi, yalnız dadı ilə deyil, həm də yüksək qida dəyəri və sağlamlığa faydaları ilə məşhurdur. Bu məqalədə xurma ağacının tarixi, biologiyası, növləri, becərilməsi, faydaları və istifadəsi haqqında tam və ətraflı məlumat verəcəyik.

Xurma ağacı haqqinda melumat

Xurma Ağacının Tarixi və Mənşəyi

Xurma ağacı, tarixi məlumatlara görə, təxminən 5000 il əvvəl Şərqi Asiyada yetişdirilməyə başlanmışdır. İlk dəfə Çin və Yaponiya ərazilərində xurma meyvəsi ilə tanış olmuşlar. Oradan isə Orta Asiya və Aralıq dənizi regionuna yayılmışdır.

Xurma ağacı həm qədim dövrlərdə qida mənbəyi kimi, həm də dini və mədəni rituallarda simvolik bitki kimi istifadə olunub. Məsələn, bəzi qədim Çin mətnlərində xurma ağacı uzun ömür və bolluq simvolu kimi təsvir olunub.

Tarixi məlumatlar göstərir ki, xurma ağacı həm Asiya, həm də Avropa xalqlarının mətbəx və tibb praktikasında əhəmiyyətli yer tutub. Bugün də xurma ağacı dünyanın bir çox ölkəsində yetişdirilir və geniş kommersiya əhəmiyyətinə malikdir.

Xurma Ağacının Bioloji Xüsusiyyətləri

Xurma ağacı çoxillik, yarımsərt, böyük və geniş yarpaqlı bir ağacdır. Bioloji xüsusiyyətlərinə nəzər salaq:

Boyu və forması: Xurma ağacı 5–15 metrə qədər böyüyə bilər. Onun budaqları geniş yayılır və kompakt bir forma əmələ gətirir.
Yarpaqları: Xurma yarpaqları qalın, ovucvari və parlaq yaşıl rəngdədir. Yarpaqlar qışda tökülə bilər, lakin bəzi növlər həmişəyaşıl ola bilər.
Çiçəkləri: Xurma ağacı həm erkək, həm də dişi çiçəklərə malik ola bilər (bəzən isə dioik bitki olur). Çiçəklər kiçik, ağ və ya solğun sarı rəngdədir.
Meyvəsi: Xurma meyvəsi yuvarlaq və ya oval formada, sarıdan qırmızıya qədər rəngdə olur. Meyvənin ləpəsi şirin, yumşaq və toxumlu olur.
Kök sistemi: Xurma ağacının kökləri dərin və güclüdür, buna görə də torpaq seçimi baxımından çox tələbkar deyil.

Xurma ağacı müxtəlif iqlim şəraitinə uyğunlaşa bilir, lakin əsasən yumşaq subtropik və mülayim iqlimləri sevir. Ən yaxşı məhsul isə günəşli və yaxşı drenajlı torpaqlarda yetişir.

Xurma Növləri

Xurma ağacı bir neçə əsas növə ayrılır. Onların hər biri meyvə ölçüsü, dadı və yetişmə vaxtına görə fərqlənir. Əsas xurma növləri bunlardır:

Şirəli xurma (Diospyros kaki):
- Ən çox yayılmış növdür.
- Meyvələri böyük, şirəli və şirindir.
- Əsasən Çində və Yaponiyada yetişdirilir.
Ağ xurma (Diospyros lotus):
- Kiçik ölçülü meyvələri var.
- Dadı az şirin, bir az turş olur.
- Orta Asiya və Azərbaycan üçün uyğundur.
Qara xurma (Diospyros nigra):
- Meyvəsi tünd qırmızı və ya qara rəngdə olur.
- Dadı çox şirin və zəngin aromatlıdır.
- Tropik bölgələrdə yetişir.
Amerika xurması (Diospyros virginiana):
- Şimal Amerikada yayılmış növdür.
- Soyuq iqlimə dözümlüdür, lakin meyvələri daha kiçik olur.

Bu növlərin hər biri fərqli iqlim və torpaq şəraitində yetişir, buna görə də xurma ağacı yetişdirmək istəyənlər əvvəlcə növ seçimini düzgün etməlidirlər.

Xurma Ağacının Yetişdirilməsi və Baxımı

Xurma ağacı becərilməsi bir neçə mərhələdən ibarətdir: torpaq seçimi, əkilməsi, suvarma, budama və məhsul yığımı.

Torpaq və iqlim

Xurma ağacı yüngül, münbit və yaxşı drenajlı torpaqları sevir.
Torpaq pH-ı 6–7 aralığında olmalıdır.
Günəşli yerlərdə daha yaxşı məhsul verir.
Don və soyuq küləklər xurma ağacına ziyan verə bilər.

Əkmə və çoxaltma

Xurma ağacı toxumdan və ya budaq üsulu ilə çoxaldılır.
Toxumdan yetişdirilən ağacların məhsul verməsi bir neçə il çəkir.
Budaq üsulu ilə çoxaldılan xurma daha tez məhsul verir və keyfiyyətli olur.

Suvarma

Xurma ağacı suyu sevir, amma köklərin su altında qalması tövsiyə edilmir.
Yaz və yay aylarında həftədə 2–3 dəfə suvarmaq kifayətdir.
Payızda suvarma azaldılmalıdır.

Gübrələmə

Xurma ağacı üçün azot, fosfor və kalium əsas gübrələrdir.
Yazda və yaz ortasında gübrələmə ağacın inkişafına və meyvə keyfiyyətinə təsir edir.

Budama

Budama xurma ağacının formasını qorumaq və məhsuldarlığı artırmaq üçün vacibdir.
Quru və zədələnmiş budaqlar kəsilməli, ağacın daxili hissəsi hava və işıqla təmin edilməlidir.

Məhsul yığımı

Xurma meyvələri tam yetişdikdə toplanmalıdır, çünki vaxtından əvvəl yığılmış meyvələr turş olur.
Məhsul yığımı əl ilə və ya xüsusi alətlərlə həyata keçirilir.

Xurma Meyvəsinin Qida Dəyəri və Faydaları

Xurma meyvəsi yüksək qida dəyərinə malikdir və sağlamlıq üçün bir çox faydalı təsirlərə sahibdir.

Qida dəyəri (100 qram üçün)

Kalori: 70–80 kcal
Karbohidratlar: 18–20 q
Lif: 3–4 q
Vitaminlər: A, C, E, B qrupu vitaminlər
Minerallar: Kalium, maqnezium, mis, dəmir

Sağlamlığa faydaları

Ürək-damar sağlamlığı: Xurma qan təzyiqini tənzimləyir və ürək funksiyasını dəstəkləyir.
Həzm sisteminə fayda: Lifli tərkibi sayəsində həzm sistemini yaxşılaşdırır, qəbizlik problemini azaldır.
İmmunitet gücləndirir: Vitamin C və antioksidantlarla zəngin olması immun sistemini gücləndirir.
Göz sağlamlığı: A vitamini ilə zəngin olduğundan görmə qabiliyyətini qoruyur.
Enerji mənbəyi: Təbii şəkər tərkibi sayəsində tez enerji verir.

Xurma həm çiy, həm də quru halda yeyilə bilər. Quru xurma isə daha uzun müddət saxlanıla bilir və yüksək kalori təmin edir.

Xurma Ağacının İstifadəsi

Xurma ağacı və meyvəsi yalnız qida məqsədi ilə deyil, həm də müxtəlif sahələrdə istifadə olunur:

Mətbəx: Xurma salatlarda, desertlərdə, kompot və şirələrdə istifadə olunur.
Tibbi: Xurma yarpağı və kökü bəzi ənənəvi tibb reseptlərində faydalıdır.
Dekorativ: Xurma ağacı bağ və park dekorasiyasında istifadə olunur.
Kommersiya: Xurma meyvəsi beynəlxalq bazarda geniş ticarət olunur, xüsusilə şirəli və quru xurma yüksək tələbata malikdir.

Xurma Ağacı Yetişdirmə Məsləhətləri

Əgər xurma ağacı ev şəraitində yetişdirilirsə, günəşli pəncərə önü ideal yerdir.
Toxumdan yetişdirilən ağaclar üçün səbr tələb olunur, çünki meyvə verməsi 3–5 il çəkə bilər.
Müntəzəm budama və suvarma ağacın sağlam inkişafını təmin edir.
Hər növ xurma ağacı üçün torpaq pH və gübrə balansı diqqətlə qorunmalıdır.