İnsanlıq tarixində elə anlar var ki, gələcək məhz həmin nöqtədən formalaşmağa başlayır. Yazının icadı necə dönüş nöqtəsidirsə, ilk kitabxananın yaranması da eyni dərəcədə mühüm hadisədir. Çünki kitabxana yalnız kitabların toplandığı yer deyil – o, biliklərin qorunduğu, nəsillərə ötürüldüyü və sivilizasiyanın inkişafına təkan verən mərkəzdir.
Bu məqalədə “ilk kitabxana harada yaranıb?”, “dünyanın ən qədim kitabxanası hansıdır?”, “ilk kitabxanalar necə fəaliyyət göstərirdi?” kimi suallara geniş və dərin cavab tapacaqsınız. Həmçinin qədim Mesopotamiyadan İsgəndəriyyəyə, oradan isə müasir kitabxana sistemlərinə qədər uzanan bir tarixi xəttə baxacağıq.
İlk Kitabxana Harada Yaranıb?
Tarixi mənbələrə əsasən, ilk kitabxanalar qədim Mesopotamiyada yaranıb. Bu ərazi müasir İraq və qismən Suriya ərazilərini əhatə edirdi. Mesopotamiya — Fərat və Dəclə çayları arasında yerləşən və bəşər sivilizasiyasının beşiyi hesab olunan ərazidir.
Şumerlər və İlk Arxivlər
Tarixçilərin fikrincə, ilk yazılı mətnlər eramızdan əvvəl IV minillikdə Şumerlər tərəfindən yaradılıb. Onlar mixi yazı sistemindən istifadə edərək gil lövhələr üzərində məlumatları qeyd edirdilər.
Əslində, ilk kitabxanalar daha çox arxiv xarakteri daşıyırdı. Yəni əsasən:
- Vergi sənədləri
- Ticarət müqavilələri
- Qanun mətnləri
- Dini dualar
- Dövlət qərarları
toplanır və saxlanılırdı.
Bu lövhələr xüsusi otaqlarda qorunurdu. Otaqların içində gil lövhələr mövzularına görə düzülürdü. Demək olar ki, bu, müasir kataloq sisteminin ilkin forması idi.
Dünyanın Ən Qədim Məşhur Kitabxanası: Aşşurbanipal Kitabxanası
Ən məşhur qədim kitabxana isə eramızdan əvvəl VII əsrdə yaradılmış Aşşurbanipal Kitabxanası hesab olunur.
Bu kitabxana Assuriya hökmdarı Aşşurbanipal tərəfindən paytaxt Ninevada qurulmuşdu.
Bu kitabxananın xüsusiyyətləri:
- 30.000-dən çox gil lövhə
- Ədəbiyyat, elm, astrologiya və tibb mətnləri
- Əfsanələr və dastanlar
- Qanunlar və dövlət sənədləri
Burada dünyanın ən qədim ədəbi əsərlərindən biri olan Gilqamış dastanı saxlanılırdı.
Bu fakt onu göstərir ki, kitabxanalar təkcə inzibati mərkəz deyildi, həm də ədəbiyyat və mədəniyyətin qoruyucusu idi.
İsgəndəriyyə Kitabxanası – Qədim Dünyanın Bilik Mərkəzi
Əgər Mesopotamiya kitabxanaları ilk addım idisə, İsgəndəriyyə Kitabxanası bilik sahəsində böyük sıçrayış idi.
Bu kitabxana eramızdan əvvəl III əsrdə Misirdə, İsgəndəriyyə şəhərində yaradılmışdı.
Kim tərəfindən qurulub?
Tarixçilərin əksəriyyəti kitabxananın I Ptolemey və ya onun oğlu II Ptolemey tərəfindən qurulduğunu qeyd edir.
Niyə bu qədər məşhur idi?
- Təxminən 400.000 – 700.000 papirus rulonu
- Dünyanın müxtəlif yerlərindən toplanmış əsərlər
- Alimlər üçün tədqiqat mərkəzi
- Tərcümə fəaliyyəti
İsgəndəriyyə Kitabxanası elə bir yer idi ki, oraya gələn alimlər sadəcə kitab oxumurdu – onlar yeni biliklər yaradırdılar. Bu kitabxana qədim dünyanın “Google-u” idi, amma internet olmadan.
İlk Kitabxanalar Necə İşləyirdi?
Müasir kitabxanalarla müqayisədə qədim kitabxanaların iş prinsipi fərqli idi.
1. Materiallar
- Gil lövhələr (Mesopotamiya)
- Papirus rulonları (Misir)
- Perqament (sonrakı dövrlər)
2. Saxlanma Şəraiti
Kitablar rəflərdə deyil, xüsusi sandıqlarda və ya divar oyuqlarında saxlanılırdı.
3. Oxu Qaydaları
Kitablar çox vaxt evə aparılmırdı. Onlar yalnız yerində oxunurdu. Çünki hər mətn əllə köçürülürdü və çox qiymətli idi.
Kitabxanaların İnkişafı: Antik Dövrdən Orta Əsrlərə
İsgəndəriyyədən sonra kitabxanalar Yunanıstan və Roma mədəniyyətində də yayılmağa başladı.
Roma imperiyasında artıq ictimai kitabxanalar yaranmışdı. İnsanlar oxumaq üçün bu mərkəzlərə gedirdilər. Bu, biliklərin daha geniş kütləyə açılması demək idi.
Orta əsrlərdə isə kitabxanalar əsasən monastırlarda yerləşirdi. Xüsusilə Vatikan Kitabxanası dünyanın ən mühüm əlyazma mərkəzlərindən biri oldu.
Azərbaycan Tarixində İlk Kitabxanalar
Azərbaycan ərazisində də qədim kitab mədəniyyəti mövcud olub. Xüsusilə:
- Qafqaz Albaniyası dövründə dini mətnlər
- Orta əsrlərdə mədrəsə kitabxanaları
- Şirvanşahlar sarayında əlyazma kolleksiyaları
Bu ənənənin davamı olaraq 1923-cü ildə Azərbaycan Milli Kitabxanası yaradıldı və bu gün ölkənin əsas elmi-mədəni mərkəzlərindən biridir.
İlk Kitabxanaların Bəşəriyyətə Təsiri
Kitabxanalar olmasaydı:
- Qanunlar qorunmazdı
- Ədəbiyyat unudulardı
- Elmi inkişaf ləngiyərdi
- Tarix itib gedərdi
Kitabxana insan yaddaşının fiziki formasıdır. Əgər yazı beyin kimidirsə, kitabxana onun yaddaşıdır.
Müasir Kitabxanalar və Gələcək Perspektivlər
Bu gün kitabxanalar artıq rəqəmsallaşıb. Elektron kitablar, onlayn arxivlər və süni intellekt əsaslı axtarış sistemləri bilik əldə etmə prosesini sürətləndirib.
Amma maraqlıdır ki, ilk kitabxanaların məqsədi ilə bu günkü kitabxanaların məqsədi eynidir:
Biliyi qorumaq və yaymaq.
Gələcəkdə:
- Tam rəqəmsal arxivlər
- Süni intellektlə avtomatik təsnifat
- Virtual reallıq kitabxanaları
gözlənilir.
Ən Çox Verilən Suallar
İlk kitabxana harada yaranıb?
Tarixi mənbələrə görə ilk kitabxanalar qədim Mesopotamiyada yaranıb.
Dünyanın ən qədim kitabxanası hansıdır?
Ən qədim və ən məşhurlarından biri Aşşurbanipal Kitabxanasıdır.
İsgəndəriyyə Kitabxanası niyə məhv oldu?
Tarixçilər arasında bu barədə müxtəlif fikirlər var: yanğın, müharibə və siyasi qarışıqlıqlar əsas səbəblər kimi göstərilir.
Nəticə
“İlk kitabxana harada yaranıb?” sualının cavabı bizi min illər əvvələ – Mesopotamiyaya aparır. Amma bu hekayə sadəcə bir coğrafiyanın hekayəsi deyil. Bu, insanın öyrənmək, qorumaq və gələcəyə ötürmək istəyi ilə bağlıdır.
Əgər o dövrdə gil lövhələr səliqə ilə düzülməsəydi, bəlkə də bu gün tarix dərslərində boş səhifələr olardı.
Kitabxana – keçmişlə gələcək arasında qurulmuş körpüdür. Və bu körpü hələ çox uzun müddət insanlığı daşımağa davam edəcək.
