Atəşgah Məbədi haqqında ətraflı məlumat | Tarixi, dini və mədəni əhəmiyyəti
Azərbaycan tarix boyu “Odlar Yurdu” kimi tanınıb. Bu ad təsadüfi deyil: ölkənin təbii qaz ehtiyatları nəticəsində yerin altından çıxan alovlar əsrlər boyu insanlarda heyranlıq, qorxu və müqəddəslik hissi yaradıb. Məhz bu təbii hadisələrin mərkəzində formalaşan ən mühüm tarixi-dini abidələrdən biri **Atəşgah Məbədi**dir. Atəşgah təkcə Azərbaycanın deyil, bütövlükdə Qafqaz regionunun ən maraqlı və çoxqatlı mədəni irs nümunələrindən sayılır.
Ateshgah haqqinda melumat
Atəşgah nədir?
Atəşgah sözünün mənası “od evi”, “od məbədi” deməkdir. Bu termin qədim dövrlərdə oda sitayiş edilən ibadət yerlərinə verilirdi. Atəşgah – təbii qazın yerin altından çıxaraq alovlanması nəticəsində yaranan “əbədi od”un qorunduğu və müqəddəs sayıldığı məkandır.
Bakı yaxınlığındakı Atəşgah məbədi isə xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Burada alov insan əli ilə deyil, təbii qaz sızıntısı nəticəsində yanırdı. Bu da məkanı əsrlər boyu ziyarət və ibadət mərkəzinə çevirib.
Atəşgah harada yerləşir?
Atəşgah Abşeron yarımadasında, Bakı şəhərinin Suraxanı rayonunda yerləşir. Şəhər mərkəzindən təxminən 30 kilometr məsafədədir. Ərazi qədimdən təbii qaz yataqları ilə zəngin olub və torpaq səthindən çıxan alovlar bu bölgəni fərqləndirib.
Suraxanı sözünün özü də “yanan yer”, “alovlu məkan” mənasını verir. Bu fakt Atəşgahın yerləşdiyi ərazinin tarixi və coğrafi xüsusiyyətlərini bir daha təsdiqləyir.
Atəşgahın tarixi: qədim dövrlərdən bu günə
Qədim oda sitayiş dövrü
Atəşgahın tarixi minilliklərə gedib çıxır. Hələ İslamdan əvvəlki dövrlərdə Azərbaycan ərazisində oda sitayiş geniş yayılmışdı. O, həm istilik və işıq mənbəyi, həm də ilahi gücün simvolu hesab edilirdi.
Bu dövrdə insanlar alovu qoruyur, onun sönməməsi üçün xüsusi qaydalar tətbiq edir, odun ətrafında ayinlər keçirirdilər. Atəşgah məhz belə inancların formalaşdığı məkanda yaranıb.
Zərdüştilik və Atəşgah
Atəşgah ən çox zərdüştilik dini ilə əlaqələndirilir. Zərdüştilikdə od paklıq, həqiqət və ilahi nurun rəmzidir. Məbədlərdə od daim yanmalı və qorunmalıdır.
Bakı Atəşgahı uzun müddət zərdüşti icmalar üçün müqəddəs məkan olub. Burada ibadət edənlər odun qarşısında dua edir, oruc tutur, asketik həyat tərzi sürürdülər.
Hind tacirləri və Atəşgahın yenidən qurulması
Ən maraqlı tarixi mərhələlərdən biri XVII–XVIII əsrlərə təsadüf edir. Bu dövrdə Hindistandan gələn tacirlər və zəvvarlar Atəşgaha xüsusi diqqət göstəriblər. Onların əksəriyyəti hindu və ya sikh inanclarına mənsub idi və odu müqəddəs sayırdılar.
Məhz bu dövrdə Atəşgah indiki memarlıq formasını alıb. Hücrələr, ibadət zalı və mərkəzi altar inşa olunub. Divarlardakı sanskrit və gürmuki yazılar hind mənşəli ziyarətçilərin buradakı fəaliyyətini sübut edir.
XIX–XX əsrlər: tənəzzül və qorunma
XIX əsrdə Bakı ətrafında sənaye üsulu ilə neft və qaz hasilatı başlayanda təbii alovların əksəriyyəti söndü. Bu, Atəşgahın dini funksiyasının azalmasına səbəb oldu.
XX əsrdə isə məbəd tarixi abidə kimi qorunmağa başlandı. Bərpa işləri aparıldı və Atəşgah muzey-memarlıq kompleksi statusu aldı.
Atəşgahın memarlıq xüsusiyyətləri
Atəşgah kompleksi qapalı həyət formasında inşa olunub. Ümumilikdə beşbucaqlı plan quruluşuna malikdir və aşağıdakı hissələrdən ibarətdir:
Mərkəzi altar
Həyətin ortasında yerləşən altar Atəşgahın ən vacib hissəsidir. Burada əvvəllər təbii qaz hesabına alov daim yanırdı. Altar dörd sütun üzərində qurulub və üstü günbəzlə örtülüb.
Hücrələr
Kompleksin ətrafında yerləşən kiçik hücrələr rahiblər və zəvvarlar üçün nəzərdə tutulub. Burada insanlar tək-tənha ibadət edir, meditasiya ilə məşğul olurdu.
Yazılar və simvollar
Divarlarda sanskrit, fars və gürmuki dillərində yazılar mövcuddur. Bu yazılar Atəşgahın multikultural və çoxdinli tarixini açıq şəkildə göstərir.
Atəşgah hansı dinlər üçün müqəddəs olub?
Atəşgah unikaldır, çünki bir neçə dini ənənə ilə əlaqəlidir:
- Zərdüştilik
- Hinduizm
- Sikhizm
Bu dinlərin hamısında od ilahi və saf element kimi qəbul olunur. Atəşgah da bu inanc sistemlərinin kəsişmə nöqtəsində yerləşir.
Atəşgah və “Odlar Yurdu” anlayışı
Azərbaycanın “Odlar Yurdu” adlandırılması birbaşa Atəşgah kimi məkanlarla bağlıdır. Abşeron yarımadasında Yanardağ, Suraxanı, Bibiheybət kimi yerlərdə təbii alovlar müşahidə olunub.
Atəşgah bu fenomenin mədəni və dini simvoluna çevrilib və ölkənin identikliyində mühüm yer tutur.
Atəşgah bu gün: muzey və turizm mərkəzi
Hazırda Atəşgah dövlət tərəfindən qorunan tarixi-memarlıq abidəsidir. Burada:
- Muzey ekspozisiyaları
- Tarixi eksponatlar
- İnteraktiv məlumat lövhələri
təqdim olunur. Yerli və xarici turistlər üçün Atəşgah Bakının ən çox ziyarət edilən məkanlarından biridir.
Atəşgahın mədəni və simvolik əhəmiyyəti
Atəşgah təkcə daş və divarlardan ibarət abidə deyil. O:
- Qədim inancların canlı şahidi
- Multikulturalizmin simvolu
- Azərbaycanın tolerantlıq tarixinin göstəricisi
kimi dəyərləndirilir.
Atəşgah haqqında maraqlı faktlar
- Atəşgah UNESCO-nun ilkin siyahısına daxil edilib
- Burada tapılan yazılar Hindistanla Azərbaycan arasında qədim əlaqələri sübut edir
- Təbii alovlar XX əsrdə sənaye fəaliyyəti səbəbindən sönüb
