Elektrik Cərəyanı Nədir? | AC və DC, Təhlükəsizlik

5 days ago

3 3 minutes read

Elektrik cərəyanı müasir həyatımızın ayrılmaz hissəsidir. Hər gün evlərimizdə, iş yerlərimizdə və texnologiyamızda elektrik cərəyanı olmadan həyat təsəvvür etmək çətindir. Lakin çox insan üçün elektrik cərəyanı hələ də abstrakt bir anlayışdır. Bu məqalədə sizə elektrik cərəyanı nədir, necə yaranır, növləri, xüsusiyyətləri, təhlükəsizliyi və gündəlik həyatda istifadəsi barədə ətraflı məlumat təqdim edəcəyik.

Elektrik cereyani haqqinda melumat

Elektrik Cərəyanı Nədir?

Elektrik cərəyanı maddənin içində elektronların hərəkətidir. Daha sadə desək, bir materialın içində elektronların istiqamətli hərəkəti elektrik enerjisi əmələ gətirir. Elektrik cərəyanı, elektrik enerjisini işə çevirmək üçün istifadə olunan əsas vasitədir.

Elektrik cərəyanını başa düşmək üçün üç əsas anlayışı bilmək vacibdir:

Gərginlik (Voltage, V): Elektronları hərəkətə gətirən qüvvədir. Elektrik cərəyanının “təzyiqi” kimi düşünmək olar.
Cərəyan (Current, I): Elektronların axınıdır. Cərəyan amper (A) ilə ölçülür.
Rəddetmə (Resistance, R): Materialın elektronların hərəkətinə qarşı müqavimətidir. Ohm (Ω) ilə ölçülür.

Bu anlayışlar Ohm qanunu ilə bir-birinə bağlıdır: $I = \frac{V}{R}$ I=RV

yəni cərəyan (I) gərginlik (V) ilə artar, müqavimət (R) isə onu azaldır.

Elektrik Cərəyanının Tarixi

Elektrik cərəyanı anlayışı qədim dövrlərə, yəni eramızdan əvvəl VI əsrə qədər gedib çıxır. Tales Milətli ilk olaraq təbii elektrik hadisələrini müşahidə etmişdi. Lakin müasir elektrik cərəyanının yaranması XVIII–XIX əsrlərdə baş verdi. Alessandro Volta ilk batareyanı icad etdi və elektrik axını yaratdı. Daha sonra André-Marie Ampère cərəyanın ölçülməsi və xüsusiyyətləri üzərində iş apardı. XIX əsrdə isə Nikola Tesla və Thomas Edison elektrik enerjisinin gündəlik istifadəsi üçün mübarizə apardılar, nəticədə müasir AC (alternativ cərəyan) və DC (birbaşa cərəyan) sistemləri inkişaf etdi.

Elektrik Cərəyanının Növləri

Elektrik cərəyanı əsasən iki növə bölünür: DC (birbaşa cərəyan) və AC (alternativ cərəyan).

1. Birbaşa Cərəyan (DC)

Birbaşa cərəyan (Direct Current) elektronların bir istiqamətdə hərəkət etdiyi cərəyandır. Bu cərəyan növü batareyalar, akkumulyatorlar və bəzi elektron cihazlarda istifadə olunur.

Xüsusiyyətləri:

Elektronlar yalnız bir istiqamətdə hərəkət edir.
Gərginlik sabit qalır.
Batareyalar, qızdırıcı cihazlar, LED lampalar birbaşa cərəyanla işləyir.

2. Alternativ Cərəyan (AC)

Alternativ cərəyan (Alternating Current) istiqamətini və gücünü davamlı olaraq dəyişən cərəyandır. Elektrik şəbəkələrində istifadə olunur.

Xüsusiyyətləri:

Elektronlar irəli və geri hərəkət edir.
Gərginlik dövr üzrə dəyişir.
Evlərdə və iş yerlərində istifadə olunur.
Yüksək gərginlikli transmissiya xətlərində enerjinin effektiv daşınması mümkündür.

Elektrik Cərəyanının Ölçülməsi

Elektrik cərəyanını ölçmək üçün müxtəlif cihazlardan istifadə olunur:

Ampermetr: Cərəyanın gücünü ölçür.
Voltmeter: Gərginliyi ölçür.
Ohmmetr: Müqaviməti ölçür.
Multimetr: Bütün bu parametrləri ölçə bilən universal cihazdır.

Cərəyanın ölçülməsi texniki və təhlükəsizlik baxımından çox vacibdir, çünki həddindən artıq cərəyan cihazlara və insan sağlamlığına zərər verə bilər.

Elektrik Cərəyanının Xassələri

Elektrik cərəyanı bir neçə əsas xassəyə malikdir:

Güc (Power): Cərəyanın iş görmə qabiliyyətidir. Güc vat (W) ilə ölçülür. Hesablama: $P = I \times V$ P=I×V
Frekans (Frequency): Alternativ cərəyanın saniyədə neçə dəfə istiqamət dəyişdiyini göstərir. Ölçü vahidi Hertz (Hz) dir.
İstilik Effekti: Cərəyan keçən materialın istilənməsinə səbəb olur. Bu, elektrik sobaları və lampalarda iş prinsipidir.
Elektromaqnit Effekt: Cərəyan maqnit sahəsi yaradır. Elektromaqnit mühərriklər, generatorlar və transformatorlar bu prinsipə əsaslanır.

Elektrik Cərəyanının İstifadə Sahələri

Elektrik cərəyanı həyatımızın demək olar ki, bütün sahələrində istifadə olunur:

1. Ev və Məişət Texnikası

Lampalar, soyuducular, televizorlar, kompüterlər və digər cihazlar elektrik cərəyanı ilə işləyir.
Ev cərəyanının təhlükəsizliyi üçün qoruyucu cihazlar və sigortalar mövcuddur.

2. Sənaye və İstehsalat

Maşınlar, konveyerlər, elektromaqnit mühərriklər və robot texnikası elektrik cərəyanı ilə işləyir.
Yüksək gərginlikli AC cərəyanlar fabriklərdə enerji təminatı üçün istifadə olunur.

3. Nəqliyyat

Elektrik qatarları, tramvaylar, elektrik avtomobilləri birbaşa və ya alternativ cərəyanla işləyir.
Elektrik cərəyanı mühərrikləri səmərəli və ekoloji təmiz enerji mənbəyi kimi qiymətləndirilir.

4. Telekommunikasiya və Kompüter Texnologiyası

Kompüterlər, routerlər, mobil cihazlar DC cərəyan ilə işləyir.
Alternativ cərəyan isə enerji şəbəkəsindən gəlir və cihazın içində DC cərəyana çevrilir.

Elektrik Cərəyanı və Təhlükəsizlik

Elektrik cərəyanı güclü enerji mənbəyi olduğundan təhlükəli ola bilər. İnsan bədəni elektrik cərəyanına qarşı həssasdır və həddindən artıq cərəyan ciddi xəsarət və ya ölümlə nəticələnə bilər.

Təhlükəsizlik qaydaları:

Elektrik cihazlarını nəm əllə işlətməyin.
Zədələnmiş kabel və fişləri istifadə etməyin.
Yüksək gərginliklə işləyən yerlərdə qoruyucu əlcək və ayaqqabı geyinmək lazımdır.
Ev və iş yerlərində sigorta və qoruyucu cihazlardan istifadə edin.

Elektrik Cərəyanının Gələcəyi

Müasir dövrdə elektrik cərəyanı daim inkişaf edir. Yaşıl enerji mənbələri, günəş panelləri, külək turbinləri və elektrik avtomobilləri elektrik cərəyanının yeni istifadə sahələrini açır. Alternativ enerji sistemləri elektrik şəbəkəsinə inteqrasiya olunur və enerji səmərəliliyi artırılır.

Yeni Texnologiyalar:

Smart ev sistemləri – enerji istifadəsini optimallaşdırır.
Kablosuz enerji ötürülməsi – cihazları naqilsiz şarj etmək imkanı yaradır.
Superkeçiricilər – enerji itkisini minimuma endirir və yüksək güclü cərəyanların daşınmasını təmin edir.