Nasoslar Haqqında Məlumat – Növləri, İş Prinsipi və İstifadə Sahələri
Müasir dünyada maye və qazların bir nöqtədən digərinə ötürülməsi həyatın demək olar ki, bütün sahələrində vacib rol oynayır. İçməli suyun evlərimizə çatdırılması, kənd təsərrüfatında suvarma sistemləri, sənaye müəssisələrində texnoloji proseslər, neft və qaz hasilatı, tibbi avadanlıqlar – bütün bu sahələrdə nasoslar əsas texniki vasitələrdən biridir. Nasoslar olmasaydı, mayelərin və qazların idarəolunan şəkildə daşınması son dərəcə çətin, bəzən isə mümkün olmazdı.
Bu məqalədə nasosların nə olduğu, necə işlədiyi, hansı növlərə bölündüyü, hansı sahələrdə istifadə edildiyi və düzgün nasos seçimi zamanı nələrə diqqət edilməli olduğu geniş və aydın şəkildə izah ediləcək. Məqsəd oxucuya nasoslar haqqında sıfırdan dolğun bilik verməkdir.
Nasoslar haqqinda melumat
Nasos nədir?
Nasos – maye və ya qaz halında olan maddələri mexaniki enerji vasitəsilə bir yerdən digər yerə ötürən qurğudur. Nasosun əsas vəzifəsi axının yaradılması və ya mövcud axının gücləndirilməsidir. Bu proses adətən təzyiq fərqi yaratmaqla həyata keçirilir.
Sadə dillə desək, nasos mayeni “itələyərək” və ya “soraraq” hərəkətə gətirir. Bu hərəkət elektrik enerjisi, daxiliyanma mühərriki, əl gücü və ya digər enerji mənbələri vasitəsilə təmin oluna bilər.
Nasosların tarixi inkişafı
Nasosların tarixi çox qədim dövrlərə gedib çıxır. İlk nasos tipli mexanizmlər qədim Misirdə və Mesopotamiyada suvarma məqsədilə istifadə olunub. Ən sadə nümunələrdən biri “şaduf” adlanan su qaldırma qurğusu idi.
Zaman keçdikcə nasos texnologiyaları inkişaf etmiş, orta əsrlərdə mexaniki nasoslar, sənaye inqilabı dövründə isə buxar və elektrik enerjisi ilə işləyən nasoslar yaranmışdır. Müasir dövrdə isə yüksək səmərəli, avtomatlaşdırılmış və ağıllı nasos sistemləri geniş yayılıb.
Nasosların iş prinsipi
Nasosların işləmə prinsipi əsasən təzyiq fərqinin yaradılmasına əsaslanır. Bu proses aşağıdakı mərhələlərlə baş verir:
- Mayenin qəbul edilməsi – Nasosun giriş hissəsindən maye daxil olur.
- Enerjinin ötürülməsi – Mexaniki enerji mayeyə ötürülür.
- Təzyiqin artırılması – Maye sıxılır və ya sürətləndirilir.
- Çıxış – Təzyiq altında olan maye çıxış borusuna yönləndirilir.
Bu prinsip müxtəlif nasos növlərində fərqli mexanizmlərlə həyata keçirilir.
Nasosların əsas növləri
Nasoslar iş prinsiplərinə görə əsasən iki böyük qrupa bölünür:
1. Dinamik nasoslar
Bu nasoslarda maye fasiləsiz şəkildə hərəkət edir və kinetik enerji hesabına təzyiq yaranır.
Mərkəzdənqaçma nasosları
Ən geniş yayılmış nasos növüdür. Fırlanan çarx (impeller) vasitəsilə maye mərkəzdən kənara doğru atılır və beləliklə təzyiq yaranır.
Üstünlükləri:
- Sadə quruluş
- Ucuz qiymət
- Davamlı axın
İstifadə sahələri:
- Su təchizatı
- İstilik sistemləri
- Sənaye prosesləri
Aksial nasoslar
Maye ox boyunca hərəkət edir. Böyük həcmdə, lakin aşağı təzyiq tələb olunan yerlərdə istifadə olunur.
2. Həcmli (pozitiv yerdəyişməli) nasoslar
Bu nasoslar müəyyən həcmdə mayeni tutaraq mexaniki şəkildə irəli ötürür.
Pistonlu nasoslar
Pistonun irəli-geri hərəkəti ilə maye sorulur və ötürülür.
Üstünlükləri:
- Yüksək təzyiq
- Dəqiq dozalama
İstifadə sahələri:
- Neft sənayesi
- Hidravlik sistemlər
- Kimya sənayesi
Dişli nasoslar
Dişli mexanizmlər vasitəsilə maye ötürülür. Viskoz mayelər üçün uyğundur.
Nasosların istifadə sahələri
Məişətdə nasoslar
- Su quyularından su çıxarılması
- Mənzillərdə təzyiq artırıcı sistemlər
- İstilik və soyutma sistemləri
Kənd təsərrüfatında nasoslar
- Suvarma sistemləri
- Drenaj və suyun boşaldılması
- Gübrə və maye yemlərin ötürülməsi
Sənayedə nasoslar
- Kimya və neft-kimya sənayesi
- Qida sənayesi
- Energetika və istilik stansiyaları
Tibbdə nasoslar
- İnfuziya nasosları
- Qan dövranı sistemləri
- Dializ aparatları
Nasos seçərkən diqqət edilməli məqamlar
Düzgün nasos seçimi həm iqtisadi, həm də texniki baxımdan böyük əhəmiyyət daşıyır.
1. Axın həcmi (debit)
Bir vahid zamanda ötürüləcək maye miqdarı düzgün müəyyən edilməlidir.
2. Təzyiq (hündürlük)
Mayenin hansı hündürlüyə və hansı məsafəyə ötürüləcəyi nəzərə alınmalıdır.
3. Mayenin növü
- Təmiz su
- Çirkli su
- Kimyəvi maddələr
- Viskoz mayelər
4. Enerji mənbəyi
- Elektrik
- Dizel
- Benzin
- Günəş enerjisi
Nasosların üstünlükləri və çatışmazlıqları
Üstünlüklər
- Vaxt və əmək qənaəti
- Davamlı və sabit axın
- Avtomatlaşdırma imkanı
Çatışmazlıqlar
- Enerji sərfiyyatı
- Texniki qulluq ehtiyacı
- Yanlış seçim zamanı səmərəsizlik
Nasoslara texniki qulluq və istismar
Nasosların uzunömürlü və səmərəli işləməsi üçün müntəzəm texniki qulluq vacibdir:
- Filtrlərin təmizlənməsi
- Sızmaların yoxlanması
- Yağlama işləri
- Elektrik bağlantılarının nəzarəti
Profilaktik baxım nasosun qəfil sıradan çıxmasının qarşısını alır.
Müasir nasos texnologiyaları
Son illərdə nasos istehsalında aşağıdakı yeniliklər diqqət çəkir:
- Enerji qənaətli mühərriklər
- Avtomatik idarəetmə sistemləri
- Sensorlu və ağıllı nasoslar
- Uzaqdan monitorinq imkanları
Bu texnologiyalar həm enerji xərclərini azaldır, həm də istismar rahatlığını artırır.
Nasosların ekoloji təsiri
Düzgün seçilmiş və düzgün işlədilən nasoslar ətraf mühitə minimal təsir göstərir. Enerji səmərəliliyi yüksək olan nasoslar karbon emissiyasının azalmasına töhfə verir. Eyni zamanda sızmaların qarşısının alınması torpaq və su çirklənməsinin qarşısını alır.
Tez-tez verilən suallar
Nasos nə qədər müddət işləyə bilər?
Bu, nasosun növündən, keyfiyyətindən və texniki qulluğundan asılıdır. Keyfiyyətli nasoslar illərlə problemsiz işləyə bilər.
Nasos səsli işləyirsə nə etməli?
Səs-küy mexaniki problem və ya hava girişi göstəricisi ola bilər. Texniki baxış tövsiyə olunur.
