Tırtıllar – bu, təbiətdə rast gəlinən və ən çox bitkilərlə əlaqəli olan həşəratların gənc mərhələsidir. Onlar əksər hallarda parlaq rənglərdə olur, müxtəlif formalar və ölçülərə malikdir və onların həyatı çox maraqlıdır. Tırtıl sözünü eşidəndə bir çox insanlar dərhal bitkilərə zərər verən canlıları düşünür, amma tırtıllar ekosistemdə vacib rol oynayır, çünki onlar həm qida zəncirinin bir hissəsidir, həm də gələcəkdə gözəl kəpənəklərə çevrilirlər.
Tirtil haqqinda melumat
Tırtılın Biologiyası
Tırtıl nədir?
Tırtıl, əslində kəpənək və ya güvə kimi həşəratların larva mərhələsidir. Bu mərhələ onların həyat dövrünün əsas hissəsini təşkil edir. Həşəratlar yumurtadan çıxan zaman, əvvəlcə kiçik və zəif olur, amma qida ilə təmin olunduqca böyüyür və tırtıl formasını alır.
Tırtılın əsas xüsusiyyətləri bunlardır:
- Yumru və ya silindrik bədən forması
- Baş hissəsində ağız və sadə gözlər
- Bədən boyunca bir neçə cüt ayaq və yalancı ayaqlar
- Parlaq və bəzən qoruyucu rənglər
Tırtıllar yumurtadan çıxdıqdan sonra metamorfoz adlanan proseslə inkişaf edir və sonda kəpənəyə çevrilir. Bu dövrü bir neçə mərhələyə bölmək olar: yumurta → tırtıl → pup (kukla) → yetkin kəpənək.
Tırtılların Anatomiyası
Tırtılın bədəni üç əsas hissədən ibarətdir:
- Baş hissəsi – bu hissədə ağız, sadə gözlər (ocelli) və hissiyyat orqanları yerləşir. Tırtılın qida seçimi burada müəyyən edilir.
- Sinə hissəsi – burada üç cüt həqiqi ayaq yerləşir ki, bunlar tırtılın hərəkətinə kömək edir.
- Abdomen (qarın hissəsi) – burada yalancı ayaqlar olur və tırtılın bədənini dəstəkləyir. Bu hissədə həmçinin tənəffüs üçün spirakullar yerləşir.
Bədənin xarici örtüyü kutikula adlanır və bu, tırtılı fiziki təsirlərdən və quruluqdan qoruyur. Tırtıl böyüdükcə, bu örtük sərtləşir və müəyyən vaxtdan sonra dəyişdirilməlidir. Bu proses ecdysis (dəri dəyişməsi) adlanır.
Tırtılların Növləri
Tırtıllar dünyanın hər yerində yayılıb və minlərlə növü var. Onların növləri əsasən yediyi qida və yaşadığı mühitə görə fərqlənir.
1. Bitki ilə qidalanan tırtıllar
Ən çox rast gəlinən tırtıl növləri bitkilərlə qidalanır. Onlar yarpaqlar, çiçəklər və bəzən meyvələrlə qidalanaraq böyüyürlər. Bu tip tırtıllar həm bağlarda, həm də meşələrdə geniş yayılıb.
Məşhur bitki ilə qidalanan tırtıllardan biri monarx tırtılıdır. Bu tırtıl kəpənəyə çevriləndə parlaq narıncı-qara rəngli olur və zəhərli kimyəvi maddələr daşıyır, bu da düşmənlərinə qarşı müdafiə rolunu oynayır.
2. Çürüyən materialla qidalanan tırtıllar
Bəzi tırtıllar ölü yarpaqlar, ağac qabığı və çürümüş bitki materialları ilə qidalanır. Onlar ekosistemdə təbiətin təmizlənməsində vacib rol oynayır.
3. Parazit və yırtıcı tırtıllar
Nadir hallarda tırtıllar digər həşəratlarla qidalanır və ya bitkilərə zərər vermədən ekosistemdə yırtıcı rol oynayır. Bu tırtıllar bioloji mübarizə üçün əhəmiyyətlidir, çünki zərərverici həşəratların sayını təbii şəkildə azaldırlar.
Tırtılların Həyat Dövrü
Tırtılların həyat dövrü dörd əsas mərhələdən ibarətdir:
- Yumurta mərhələsi – Ana kəpənək yumurtalarını bitkilərin yarpaqlarına qoyur.
- Larva (tırtıl) mərhələsi – Yumurtadan çıxan tırtıl aktiv şəkildə qidalanır və böyüyür. Bu mərhələ həyat dövrünün ən uzun hissəsini təşkil edir.
- Pupa (kukla) mərhələsi – Tırtıl müəyyən böyüklüyə çatdıqda pupaya çevrilir və burada transformasiya baş verir.
- Yetkin kəpənək – Pupadan çıxan yetkin kəpənək çox fərqli, parlaq və hərəkətli olur. Bu mərhələdə kəpənək çox vaxt uçur, çoxalır və yumurta qoyur.
Hər bir mərhələnin davametmə müddəti növdən, qida şəraitindən və iqlim şəraitindən asılıdır.
Tırtılların Qida Vərdişləri
Tırtılların qida seçimi onların növünə görə dəyişir. Bitkilərlə qidalanan tırtıllar yarpaqları kəsərək yeyir və bəzən bütün bitkini məhv edə bilər. Bununla belə, onlar ekosistemdə bitkilərin böyüməsini stimullaşdıran rol da oynayır.
Qida vərdişləri tırtılın böyüməsini və metamorfoz prosesini birbaşa təsir edir. Zəif qidalanan tırtılın pupaya çevrilməsi gecikir və yetkin kəpənək zəif olur.
Tırtılların Ekosistemdə Rolu
Tırtıllar təbiətdə çox vacib rol oynayır:
- Qida zənciri üçün əsas qida: Quşlar, sürünənlər və kiçik məməlilər tırtıllarla qidalanır.
- Bitki nəzarəti: Onlar bitkilərin böyüməsinə təsir göstərir, bəzən isə zərərverici növləri bioloji mübarizə üçün istifadə olunur.
- Biodiversitetin qorunması: Tırtıllar müxtəlif növ kəpənəklərin yaranmasına səbəb olur, bu da təbiətin rəngarəngliyini artırır.
Tırtıllar və İnsan Həyatı
Zərərverici tırtıllar
Bəzi tırtıllar kənd təsərrüfatında problem yaradır. Məsələn:
- Kəpənək tırtılları – Mısır, pambıq və digər əkinlərdə yarpaqları yeyərək məhsulun azalmasına səbəb olur.
- Güvə tırtılları – Saxlanan taxıl məhsullarına zərər verir.
Faydalı tırtıllar
Buna baxmayaraq, tırtıllar həm də faydalıdır:
- Təbiətdə ekosistem balansını qoruyur
- Təhsil və elmi tədqiqatlarda öyrənilir
- Bəziləri qida sənayesində, xüsusən də ixtisaslaşdırılmış həşərat yetişdirmə sahəsində istifadə olunur
Tırtılların ev şəraitində yetişdirilməsi
Bəzi insanlar tırtılları evdə yetişdirir və onların yetkin kəpənəyə çevrilməsini müşahidə edirlər. Bu, uşaqlar və tələbələr üçün həm əyləncəli, həm də öyrədici bir fəaliyyət sayılır.
Tırtıl ilə Bağlı Maraqlı Faktlar
- Tırtılın bəzi növləri özünü düşmənlərdən qorumaq üçün parlaq rənglər və zəhərli kimyəvi maddələr daşıyır.
- Bəzi tırtıllar gecələr aktiv olur və gündüz gizlənirlər.
- Dünyanın ən böyük tırtılı Atlas güvəsi tırtılıdır, bəzən 12 sm-ə qədər uzana bilir.
- Tırtıllar bəzən suda yaşayan növlərə də malikdir, onlar su bitkiləri ilə qidalanır.
Tırtılların Mühafizəsi
İqlim dəyişiklikləri və ətraf mühitin çirklənməsi nəticəsində bəzi tırtıl növləri təhlükə altındadır. Onların qorunması üçün:
- Təbiət mühafizə sahələri yaradılmalıdır
- Pestisid istifadəsi minimuma endirilməlidir
- Yerli flora və fauna qorunmalıdır
Tırtılların qorunması həm də kəpənək növlərinin və ümumiyyətlə həşərat ekosisteminin qorunması deməkdir.
