Fəsillər haqqında məlumat: Yaz, Yay, Payız və Qışın xüsusiyyətləri
Fəsillər, il ərzində təbiətdə müşahidə olunan iqlim, hava şəraiti, gün uzunluğu və ekosistem dəyişikliklərini ifadə edən təbii dövrlərdir. İnsanlar və heyvanlar üçün ətraf mühitin dəyişməsi həyat tərzini, qida mənbələrini və fəaliyyətlərini birbaşa təsir edir.
Dünya üzərində dörd əsas fəsil mövcuddur: yaz, yay, payız və qış. Bu fəsillərin yaranması Yer kürəsinin Günəş ətrafında hərəkəti və oxunun əyilməsi ilə əlaqədardır. Hər bir fəsil özünəməxsus iqlim xüsusiyyətlərinə, bitki örtüyü dəyişikliklərinə və insan fəaliyyəti ilə bağlı xüsusiyyətlərə malikdir.
Fesiller haqqinda melumat
Fəsillərin yaranma səbəbləri
Fəsillərin meydana gəlməsi əsasən iki amilə bağlıdır:
- Yer kürəsinin oxu və əyilməsi
- Yer öz oxu ətrafında təxminən 23,5° əyilmişdir. Bu əyilmə nəticəsində Günəş şüaları ilin müxtəlif vaxtlarında fərqli bucaqlarla düşür.
- Məsələn, yaz və yayda Günəş şüaları daha dik bucaq altında düşür, buna görə də hava daha isti olur. Qışda isə şüalar daha yatay düşdüyü üçün istilik az olur.
- Yer kürəsinin Günəş ətrafında dövr etməsi
- Yer 365 gün 6 saat ərzində Günəş ətrafında bir dövr edir. Bu hərəkət nəticəsində ilin müxtəlif vaxtlarında günəş işığı fərqli miqdarda olur.
- Nəticədə il boyu temperatur, rütubət, gün uzunluğu və təbii proseslər dəyişir.
Beləliklə, fəsillərin dəyişməsi həm astronomik səbəblərlə, həm də atmosfer və iqlim şəraitinin təsiri ilə birbaşa bağlıdır.
Yaz fəsli
Yaz fəsli nə vaxt başlayır?
Yaz fəsli, Şimal yarımkürəsində martın 20–21-dən başlayaraq iyunun 21–22-dək davam edir. Cənub yarımkürəsində isə əksinə, sentyabrın 22–23-də başlayıb dekabrın 21–22-dək davam edir.
Yazın əsas xüsusiyyətləri
- Havanın istiləşməsi
- Qışın soyuq günləri yavaş-yavaş azalır. Temperatur artır və günəş daha çox işıq verir.
- Bitki örtüyünün oyanışı
- Ağaclar yenidən yarpaq açır, çiçəklər açır və təbiət yenidən canlanır.
- Bu dövr bioloji müxtəliflik üçün çox önəmlidir, çünki heyvanlar qida mənbələrini tapır və çoxalır.
- Heyvanların fəallaşması
- Qış yuxusuna gedən heyvanlar oyanır, quşlar yuvalarına qayıdır. Balıqlar və digər su canlıları da aktivləşir.
- İqlim dəyişiklikləri
- Yazda yağıntılar artır, rütubət yüksəlir, küləklər yumşalır.
- Bu xüsusiyyət kənd təsərrüfatı üçün əlverişlidir, çünki torpaq işləməyə hazır olur.
Yay fəsli
Yayın başlama vaxtı
Şimal yarımkürəsində iyunun 21–22-dən sentyabrın 22–23-dək davam edir. Cənub yarımkürəsində isə dekabrın 21–22-dən martın 20–21-dək yay fəsli olur.
Yayın xüsusiyyətləri
- Temperaturun yüksək olması
- Yay fəsli adətən ilin ən isti dövrüdür. Günlər uzun, gecələr qısadır.
- Günəş şüalarının intensivliyi
- Günəş şüaları daha dik düşdüyü üçün istilik maksimuma çatır. İnsanlar çimərliklərə gedir, açıq hava fəaliyyətləri artır.
- Bitki örtüyü və məhsul bolluğu
- Yayda meyvələr və tərəvəzlər yetişir, taxıllar biçilir. Kənd təsərrüfatı və qida istehsalı bu dövrdə intensiv olur.
- İnsan fəaliyyəti
- Yay tətili dövrü olduğundan insanlar səyahət edir, açıq hava idmanları ilə məşğul olur.
Payız fəsli
Payızın başlama vaxtı
Şimal yarımkürəsində sentyabrın 22–23-dən dekabrın 21–22-dək davam edir. Cənub yarımkürəsində martın 20–21-dən iyunun 21–22-dək payız mövsümü olur.
Payızın xüsusiyyətləri
- Temperaturun tədricən azalması
- Günlər qısalır, gecələr uzanır. Hava sərinləməyə başlayır.
- Bitki örtüyünün dəyişməsi
- Ağaclar yarpaqlarını tökür, bitkilər məhsul toplamağa hazır olur.
- Payız rəngarəngliyi ilə seçilir: ağac yarpaqları sarı, qırmızı və narıncı rənglər alır.
- Yağıntılar və rütubət
- Bu dövrdə yağıntılar artır, torpaq nəmliyini qoruyur və gələn ilin əkinlərinə hazırlıq üçün əlverişli şərait yaradır.
- Heyvanların hazırlığı
- Qış yuxusuna gedən heyvanlar qidalanır və yuvalarını qoruyur. Quşlar isə isti ölkələrə köçür.
Qış fəsli
Qışın başlama vaxtı
Şimal yarımkürəsində dekabrın 21–22-dən martın 20–21-dək davam edir. Cənub yarımkürəsində isə iyunun 21–22-dən sentyabrın 22–23-dək qış fəsli mövcuddur.
Qışın əsas xüsusiyyətləri
- Soğuq hava
- Temperatur ən aşağı səviyyəyə çatır. Qar yağıntısı və buzlanma müşahidə olunur.
- Günlərin qısalması
- Günəş işığı az, gecələr uzun olur. Bu, bitki və heyvan həyatına təsir edir.
- Bitki örtüyü
- Çox bitkilər yatmış vəziyyətdədir. Ağaclar yarpaqsız qalır, torpaq dondur.
- Heyvanlar
- Qış yuxusuna gedən heyvanlar enerji toplamaq üçün qidalanır və yuvalarına çəkilir. Quşlar isti ölkələrə köçür.
- İnsan fəaliyyəti
- Qış idmanları və isti ev şəraiti ön plana çıxır. Kənd təsərrüfatında məhsul azaldığı üçün qış dövrü qida ehtiyatı ilə bağlıdır.
Fəsillərin kənd təsərrüfatına təsiri
Fəsillər kənd təsərrüfatı üçün həyati əhəmiyyətə malikdir. Müxtəlif bitkilərin əkilməsi, məhsul yığımı və heyvandarlıq fəaliyyəti fəsillərə bağlıdır:
- Yaz: Torpaq işlənir, əkinlər başlanır.
- Yay: Bitkilər inkişaf edir, məhsul yetişir.
- Payız: Məhsul yığılır, torpaq gələcək əkim üçün hazırlanır.
- Qış: Qida ehtiyatı saxlanır, heyvanlar qorunur.
Beləliklə, fəsillərin düzgün anlaşılması kənd təsərrüfatı və iqtisadi fəaliyyət üçün vacibdir.
Fəsillərin ekologiyaya təsiri
Fəsillər eyni zamanda ekosistemlər üçün də önəmlidir:
- Biodiversitet: Fəsillər müxtəlif canlıların həyat dövrünü tənzimləyir.
- Su resursları: Yağıntılar və qar suları fəsillərə görə dəyişir.
- Torpaq: Fəsillərə uyğun torpaq nəmliyi və temperaturu bitki və mikroorqanizmlərin inkişafına təsir edir.
Dünyanın müxtəlif hissələrində fəsillər
Fəsillərin xüsusiyyətləri coğrafiyaya görə dəyişir:
- Subtropik və tropik bölgələr:
- İki əsas fəsil var: yağışlı və quru mövsüm. Temperatur il boyu yüksəkdir, amma yağıntılar dəyişir.
- Arktik və Antarktik bölgələr:
- Qış uzun və soyuq, yay qısa və nəmli olur.
- Mülayim iqlim zonası:
- Dörd əsas fəsil açıq şəkildə müşahidə olunur, temperatur və gün uzunluğu fərqlidir.
Fəsillərin insan həyatına təsiri
Fəsillər yalnız təbiətə deyil, insan həyatına da təsir edir:
- Sağlamlıq: Günəş işığının miqdarı vitamin D istehsalına təsir edir.
- İqtisadiyyat: Kənd təsərrüfatı, turizm və enerji istehsalı fəsillərə uyğun planlaşdırılır.
- Mədəniyyət: Fəsillər bayramlar, adət-ənənələr və festivallar üçün əsas olur.
Fəsillərin dəyişməsi və iqlim dəyişiklikləri
Son illərdə qlobal istiləşmə və iqlim dəyişiklikləri fəsillərin müntəzəm dövrünü dəyişdirir. Bu, kənd təsərrüfatı, su ehtiyatları və ekosistem üçün problemlər yaradır. Temperaturun artması, qeyri-müntəzəm yağıntılar və ekstremal hava hadisələri fəsillərin normal dəyişməsini pozur.
İnsanlar bu dəyişiklikləri minimuma endirmək üçün dayanıqlı kənd təsərrüfatı və ekoloji siyasət tətbiq etməlidirlər.
