Biosfer Nədir? Həyatın Qoruyucusu və Ekosistemlərin Əhəmiyyəti
Biosfer — Yer üzərində həyatın mövcud olduğu və canlıların bir-biri ilə əlaqədə olduğu təbəqədir. Bu, həyatın qorunduğu, inkişaf etdiyi və təbii proseslərin davam etdiyi ekosistemlər toplusudur. İnsanlar, heyvanlar, bitkilər, mikroorqanizmlər və onların qarşılıqlı təsirləri biosferin əsas elementlərini təşkil edir. Biosfer yalnız canlıları deyil, eyni zamanda onları dəstəkləyən torpaq, su və hava sistemlərini də əhatə edir.
Biosfer mövzusu tədqiq edilərkən ekologiya, geologiya, klimatologiya və biologiya kimi sahələr bir-biri ilə sıx əlaqədə olur. Bu məqalədə biz biosferin tərifi, strukturu, funksiyaları, əhəmiyyəti və müasir dövrdə qarşılaşdığı təhlükələr haqqında ətraflı məlumat verəcəyik.
Biosfer haqqinda melumat
1. Biosferin Tərifi və Tarixi
1.1 Biosfer nədir?
“Biosfer” termini ilk dəfə XIX əsrin sonlarında alman geoloqu Eduard Züx tərəfindən istifadə olunub. O, biosferi “canlıların yaşadığı təbəqə” kimi izah etmişdir. Bu təbəqə Yer kürəsinin bütün canlılarını və onları dəstəkləyən fiziki mühitləri əhatə edir.
Biosfer üç əsas elementdən ibarətdir:
- Atmosfer – canlıların nəfəs aldığı hava və qaz təbəqəsi.
- Hydrosfer – okeanlar, dənizlər, göllər, çaylar və yeraltı sular.
- Litosfer – torpaq, dağlar, qayalar və canlıların yaşadığı torpaq qatları.
1.2 Biosferin tarixi tədqiqi
Biosferin konsepsiyası ekologiya elminin inkişafı ilə sıx bağlıdır. XX əsrin əvvəllərində rus bioloqu Vladimir Vernadski biosferin tədqiqini sistemləşdirərək onun insan fəaliyyəti ilə qarşılıqlı təsirini vurğulamışdır. Vernadskiyə görə, biosfer həyatın təkcə qoruyucusu deyil, həm də Yer kürəsinin geokimyəvi proseslərinin formalaşdırıcısıdır.
2. Biosferin Strukturu
Biosfer kompleks və çoxqatlı bir sistemdir. Onun strukturu canlı və cansız komponentlərin qarşılıqlı təsiri ilə müəyyən edilir.
2.1 Geosferlər və onların rolu
- Atmosfer: Havanın tərkibi və temperaturu canlıların mövcudluğunu müəyyən edir. O, həm də karbon dövriyyəsi və su dövriyyəsində mühüm rol oynayır.
- Hydrosfer: Suyun hərəkəti, okean axınları və yeraltı sular biosferin su ehtiyatlarını təmin edir. Su canlıların həyat üçün əsas şərtdir.
- Litosfer: Torpaq və mineral qatları bitkilərin kök sistemini, heyvanların yaşayış yerlərini və mikroorqanizmlərin həyatını dəstəkləyir.
2.2 Ekosistemlər
Biosfer müxtəlif ekosistemlərdən ibarətdir:
- Meşələr – atmosferdə oksigen təmin edən və çoxsaylı canlı növlərini saxlayan ekosistemlərdir.
- Sahillər və su hövzələri – balıqlar, quşlar və su bitkiləri üçün əsas yaşayış mühitidir.
- Çöllər və dağlıq ərazilər – ekstremal şəraitə uyğunlaşmış bitki və heyvan növlərini saxlayır.
3. Biosferin Funksiyaları
Biosferin fəaliyyəti həyatın davamlılığını təmin edir və Yer kürəsindəki təbii prosesləri tənzimləyir.
3.1 Həyat üçün vacib funksiyalar
- Karbon və oksigen dövriyyəsi – fotosintez və tənəffüs yolu ilə atmosferdəki qaz balansını qoruyur.
- Su dövriyyəsi – çaylar, göllər və okeanlar vasitəsilə suyun təbii sirkulyasiyasını təmin edir.
- Torpaq münbitliyi – bitkilərin böyüməsi və qida zəncirinin dəstəklənməsi üçün vacibdir.
3.2 Ekoloji stabillik
Biosfer canlıların tarazlığını qoruyaraq ekosistemlərin sabitliyini təmin edir. Canlı növlərinin sayı və müxtəlifliyi biosferin sağlamlığı üçün göstəricidir.
4. Biosferin Əhəmiyyəti
Biosfer insan həyatına və iqtisadi fəaliyyətə birbaşa təsir edir.
4.1 İnsan üçün əhəmiyyəti
- Qida və su resursları – torpaq məhsuldarlığı, balıqçılıq və su mənbələri biosferin məhsuldar fəaliyyətindən asılıdır.
- Təbiət ehtiyatları – ağaclar, minerallar və enerji resursları biosfer tərəfindən təmin olunur.
- Hava və iqlim – biosfer atmosferi tənzimləyərək iqlim dəyişikliklərinin təsirlərini azaldır.
4.2 Ekoloji və estetik əhəmiyyəti
Təbiət parkları, meşələr və çay sahilləri insanlar üçün istirahət və turizm potensialı yaradır. Eyni zamanda, biomüxtəlifliyin qorunması gələcək nəsillər üçün həyat keyfiyyətini təmin edir.
5. Biosfer və İnsan Fəaliyyəti
İnsan fəaliyyəti biosferin sabitliyini ciddi şəkildə təsir edə bilər.
5.1 Çirklənmə
Hava, su və torpaq çirklənməsi biosferin funksiyalarını poza bilər. Sənaye tullantıları, plastik atıqlar və pestisidlər ekosistemlərin balansını pozur.
5.2 Meşələrin qırılması
Meşələrin kütləvi kəsilməsi oksigen istehsalını azaldır və qlobal istiləşməni sürətləndirir.
5.3 İqlim dəyişiklikləri
Sera qazlarının artması, qlobal istiləşmə və su ehtiyatlarının dəyişməsi biosferin tarazlığını sarsıdır.
6. Biosferin Qorunması və Dayanıqlı İnkişaf
Biosferin qorunması gələcək nəsillərin həyatı üçün həyati əhəmiyyət kəsb edir.
6.1 Qoruma strategiyaları
- Milli parklar və təbiət rezervatları – biomüxtəlifliyi qoruyur və insan təsirini məhdudlaşdırır.
- Ekoloji maarifləndirmə – insanlar arasında biosferin əhəmiyyətini artırır.
- Yaşıl texnologiyalar – su, torpaq və hava çirklənməsini azaldır.
6.2 Dayanıqlı inkişaf prinsipləri
Biosferin qorunması iqtisadi fəaliyyət və təbii ehtiyatların balansını tələb edir. Qlobal səviyyədə ətraf mühit qanunvericiliyi və beynəlxalq razılaşmalar bu məqsədə xidmət edir.
