Böyük Səhra – Dünyanın Ən Böyük İsti Səhrası, Coğrafiyası, İqlimi və Ekosistemi

3 weeks ago

7 3 minutes read

Böyük Səhra (Səhra Əl-Əsva) — dünya səthindəki ən böyük isti səhradır. Onun coğrafi, iqlim və ekosistem xüsusiyyətləri unikal və maraqlıdır. Bu məqalədə Böyük Səhra haqqında bütün vacib məlumatları təqdim edəcəyik: tarixi, coğrafiyası, iqlimi, bitki və heyvan həyatı, insan fəaliyyəti və ekoloji problemləri. Məqsədimiz oxucunun bu mövzu barədə əvvəlcədən heç bir məlumatı olmasa belə, tam anlayış əldə etməsini təmin etməkdir.

Boyuk sehra haqqinda melumat

Böyük Səhranın Coğrafi Mövqeyi və Ölçüsü

Böyük Səhra Şimali Afrikada yerləşir və 9 milyon kvadrat kilometrdən artıq sahəni əhatə edir. Bu onu dünyanın ən böyük isti səhrası edir. Səhra, Atlantik Okeanından Qırmızı Dənizə qədər uzanır və bu sahəyə bir neçə dövlət daxildir:

Əlcəzair
Liviya
Misir
Morokko
Sudan
Çad
Mali
Niger
Mauritaniya

Səhra müxtəlif geoloji və relyef xüsusiyyətlərinə malikdir: qum düzənlikləri, dağ silsilələri, qayalı sahələr və daş səhralar. Məşhur Erg tipli qum düzənlikləri xüsusilə diqqət çəkir. Burada qum dənələri minlərlə kilometr uzunluğunda ola bilir.

Tarixi və İnsan Siyasi Fəaliyyəti

Böyük Səhra uzun əsrlər boyu insanların yaşaması üçün çətin şərait təqdim edib. Lakin, qədim dövrlərdən bəri burada ticarət və mədəni fəaliyyətlər mövcud olub. Səhranın karvan yolları, xüsusilə Tuareg və Berber tayfaları tərəfindən istifadə olunub. Bu yollar vasitəsilə duz, qızıl və ədviyyat ticarəti həyata keçirilib.

Orta əsrlərdə Səhra həmçinin İslam dünyasına və Afrikanın daxili bölgələrinə keçid yolunu təşkil edib. Səhranın sərt iqlimi və geniş sahələri bəzən bu yolları təhlükəli etmişdir, lakin bununla belə, insanlar Səhra ilə yaşayış və ticarət strategiyalarını inkişaf etdiriblər.

İqlim və Hava Şəraiti

Böyük Səhra ekstremal iqlim şəraiti ilə seçilir. Əsas iqlim xüsusiyyətləri:

Gün ərzində temperaturun 50 °C-yə qədər yüksəlməsi
Gecə temperaturunun 0 °C və ya daha aşağı düşməsi
İllik yağıntının çox az olması (orta hesabla 25-200 mm)
Güclü və quru küləklərin mövcudluğu

Səhra iqlimi əsasən arid (quraq) və yarı-arid bölgələrdən ibarətdir. Yağıntının azlığı səbəbindən torpaq eroziyası və qum fırtınaları tez-tez müşahidə olunur. Quru iqlim və günəş şüalarının güclü olması Böyük Səhra ərazisini insan həyatı üçün çətin mühit halına gətirir.

Səhra Relyefi və Geoloji Xüsusiyyətləri

Böyük Səhra relyefi müxtəlifdir və aşağıdakı əsas formaları əhatə edir:

Erglər (Qum Düzənlikləri) – geniş qum sahələri, böyük qum dənələri ilə xarakterizə olunur.
Reglər (Daş Səhra) – qumdan yox, daş və çınqıl ilə örtülmüş səhralar.
Hamadlər – qayalı, sərt səthlər, əsasən dağ və plato hissələrində rast gəlinir.
Oazis sahələri – su mənbələri olan kiçik yaşıl zonalar, burada kənd təsərrüfatı və yaşayış mümkündür.

Səhra həmçinin bəzi qədim vulkanik dağ silsilələrinə və çökək vadilərə malikdir. Misir və Liviya ərazilərində Qırmızı Dağlar və Tibesti Dağları məşhurdur.

Bitki Örtüyü və Adaptasiya

Böyük Səhrada bitki örtüyü çox məhduddur. Səhra bitkiləri əsasən xerofitlər kateqoriyasına daxildir, yəni quraq iqlimə uyğunlaşmış bitkilərdir. Məşhur bitkilər:

Date palm (xurma ağacı) – oazislərdə rast gəlinir.
Acacia (akasiya) – susuzluğa dözümlü ağac növü.
Sahra çəmənliyi – qısa ömürlü və mövsümi bitkilər.

Bitkilərin əsas adaptasiya xüsusiyyətləri: dərin kök sistemi, suyun saxlanması, qalın yarpaqlar və az buxarlanma ilə xarakterizə olunur. Bu bitkilər həm də Səhra heyvanları üçün qida mənbəyi rolunu oynayır.

Səhra Heyvanları

Böyük Səhra heyvanlar üçün sərt mühit təqdim etsə də, burada xüsusi uyğunlaşmış növlər mövcuddur. Səhra faunasının əsas nümayəndələri:

Fennec fox (Fenek tülküsü) – qumlu sahələrdə gecə aktivliyi ilə seçilir.
Dromedary camel (Təkhöyükdə olan dəvə) – uzun məsafələr qət edə bilən və susuzluğa davamlı heyvan.
Desert monitor lizard – istiliyə uyğunlaşmış sürünənlər.
Səhra ilanları və kərtənkələləri – quraq iqlim şəraitinə uyğunlaşmışdır.

Bəzi quş növləri, məsələn, Səhra qartalı, oazis və su mənbələri yaxınlığında yaşayır. Heyvanların böyük bir qismi gecə aktiv olur, gündüz isə sərin yerlərdə gizlənir.

İnsan Fəaliyyəti və Səhra Sakinləri

Böyük Səhra sahəsində əsasən nomad həyat tərzi hakimdir. Tuareg və Berber tayfaları əsrlərdir səhrada yaşayır. Onlar karvan yollarını idarə edir və heyvandarlıqla məşğul olur. Nomad həyat tərzi:

Dəvələr və keçilərlə ticarət və nəqliyyat
Oazislərdə qısa müddətli kənd təsərrüfatı
Su mənbələrinin idarə edilməsi

Səhra həmçinin mineral resurslar baxımından zəngindir. Əlcəzair və Liviya kimi ölkələrdə neft və təbii qaz hasilatı geniş yayılıb. Bu resurslar həm də regional iqtisadiyyata təsir göstərir.

Ekoloji Problemlər

Böyük Səhra ekosistemi bir sıra problemlərlə üzləşir:

Desertifikasiya – torpaq çölə çevrilir, kənd təsərrüfatı sahələri azalır.
Su mənbələrinin azalması – iqlim dəyişiklikləri və insan fəaliyyəti su ehtiyatlarını məhdudlaşdırır.
Biodiversitetin azalması – heyvan və bitki növləri yaşayış yerlərinin məhdudlaşması ilə üzləşir.
Qum fırtınaları – kənd təsərrüfatına və infrastruktur sahələrinə ziyan vurur.

Bunların qarşısını almaq üçün beynəlxalq və regional səviyyədə bir sıra layihələr həyata keçirilir. Misal üçün, Böyük Yaşıl Divar Proyekti (Great Green Wall) Səhra sahələrini əkinçilik üçün bərpa etməyə və eroziyanı azaltmağa yönəlib.

Turizm və Səhra Turlarının Populyarlığı

Böyük Səhra turizm baxımından da diqqət çəkir. Səhra turları aşağıdakı xüsusiyyətlərə malikdir:

Karvan turları – dəvələrlə səhrada səfər
Ekoturizm – səhranın nadir flora və faunasını müşahidə etmək
Səhra gecələri – ulduz altında düşərgələr, təbiət fotoqraflığı
Tarixi yerlər – qədim karvan yolları və oazislər

Turizm həm yerli iqtisadiyyata dəstək verir, həm də Səhra mədəniyyətini qorumağa kömək edir.

Böyük Səhranın Gələcəyi

İqlim dəyişiklikləri, insan fəaliyyəti və urbanizasiya səbəbindən Böyük Səhra gələcəkdə daha çox ekoloji təzyiq altına düşə bilər. Lakin, beynəlxalq layihələr və dayanıqlı inkişaf təşəbbüsləri bu problemlərin qarşısını almağa yönəlib.