Əfsanə Nədir? Əfsanələr Haqqında Ətraflı və Dolğun Məlumat
Əfsanə insanlığın ən qədim şifahi yaradıcılıq nümunələrindən biridir. Min illər boyu nəsildən-nəslə ötürülən bu hekayələr xalqların dünyagörüşünü, inanclarını, qorxularını və ümidlərini əks etdirir. “Əfsanə” anlayışı sadəcə uydurma hekayə deyil; o, tarixi hadisələrin, real məkanların və ya şəxsiyyətlərin xalq təxəyyülü ilə zənginləşdirilmiş formasıdır. Bu səbəbdən əfsanələr həm folklorun, həm də mədəni irsin ayrılmaz hissəsi hesab olunur.
Efsane haqqinda melumat
Əfsanə anlayışının mənası və etimologiyası
“Əfsanə” sözü əsasən ərəb mənşəli olub “danışılan hekayə”, “rəvayət edilən hadisə” mənasını verir. Ədəbiyyatşünaslıqda və folklorşünaslıqda əfsanə — real hadisə və ya şəxsiyyət ətrafında formalaşmış, lakin zamanla fövqəltəbii elementlərlə zənginləşmiş şifahi hekayə kimi izah olunur.
Əfsanələrin əsas xüsusiyyəti ondan ibarətdir ki, onları danışan və dinləyən insanlar bu hekayələrin müəyyən dərəcədə həqiqətə əsaslandığına inanırlar. Bu cəhət əfsanəni nağıldan fərqləndirən mühüm xüsusiyyətlərdəndir.
Əfsanələrin yaranma səbəbləri
Əfsanələrin meydana gəlməsi təsadüfi deyil. Onların formalaşmasına bir sıra sosial, psixoloji və mədəni amillər təsir göstərmişdir.
1. Təbiət hadisələrinin izahı ehtiyacı
Qədim insanlar ildırım, zəlzələ, vulkan püskürməsi kimi hadisələri elmi baxımdan izah edə bilmədikləri üçün onları fövqəltəbii qüvvələrlə əlaqələndirirdilər. Bu cür izahlar zamanla əfsanə şəklini almışdır.
2. Tarixi hadisələrin yaddaşda saxlanması
Bəzi əfsanələr real tarixi hadisələrin xalq təxəyyülündə dəyişdirilmiş formasıdır. Döyüşlər, köçlər, qəhrəmanlıq nümunələri bu yolla nəsillərə ötürülmüşdür.
3. Dini və mifoloji inanclar
Əfsanələr çox vaxt dini inanclarla sıx bağlı olur. Tanrılar, müqəddəs şəxslər, şeytanlar və ruhlar əfsanələrin əsas obrazlarına çevrilir.
4. Əxlaqi və tərbiyəvi məqsəd
Bir çox əfsanə insanlara doğru-dürüstlük, cəsarət, sədaqət kimi dəyərləri aşılamaq üçün yaradılmışdır.
Əfsanələrin əsas xüsusiyyətləri
Əfsanələri digər şifahi xalq ədəbiyyatı nümunələrindən fərqləndirən bir sıra əsas cəhətlər mövcuddur:
- Reallıqla bağlılıq – əfsanə adətən real məkan, şəxs və ya hadisəyə əsaslanır
- İnandırıcılıq – danışan şəxs hekayənin doğru olduğuna inanır
- Qısa və yığcam süjet
- Fövqəltəbii elementlərin mövcudluğu
- Didaktik məna – əxlaqi nəticə çıxarmaq mümkündür
Əfsanə ilə mif, nağıl və rəvayət arasındakı fərqlər
Folklorda bu janrlar tez-tez qarışdırılır. Halbuki aralarında mühüm fərqlər var.
Əfsanə və mif
Miflər daha qədimdir və əsasən kainatın, insanın və tanrıların yaranmasını izah edir. Əfsanə isə konkret yer və zamanla əlaqələndirilir.
Əfsanə və nağıl
Nağıllarda uydurma açıq-aydın hiss olunur və dinləyici onun real olmadığına bələddir. Əfsanələr isə inandırıcılıq üzərində qurulur.
Əfsanə və rəvayət
Rəvayət daha çox tarixi faktlara yaxın olur və fövqəltəbii elementlər azlıq təşkil edir. Əfsanə isə bu baxımdan daha zəngindir.
Əfsanələrin növləri
Əfsanələr mövzusuna və məzmununa görə müxtəlif qruplara bölünür.
Tarixi əfsanələr
Tarixi şəxsiyyətlər və hadisələr haqqında yaranır. Məsələn, qədim hökmdarlar, döyüşlər və fatehlərlə bağlı hekayələr.
Dini əfsanələr
Peyğəmbərlər, müqəddəs şəxslər və ilahi möcüzələrlə əlaqədar olur.
Təbiət əfsanələri
Dağların, göllərin, qayaların, ağacların yaranması ilə bağlı hekayələr bu qrupa daxildir.
Məkanla bağlı əfsanələr
Müəyyən bir yerin sirli və ya müqəddəs sayılmasının səbəbini izah edir.
Dünya mədəniyyətində məşhur əfsanələr
Əfsanələr yalnız bir xalqa məxsus deyil. Demək olar ki, bütün dünya xalqlarının özünəməxsus əfsanələri mövcuddur.
- Gilqamış Dastanı – insanlığın ən qədim epik əfsanələrindən biri
- Kral Artur – Britaniya əfsanələrinin mərkəzi fiquru
- Robin Hud – ədalət uğrunda mübarizə aparan xalq qəhrəmanı
Bu əfsanələr əsrlər boyu ədəbiyyata, incəsənətə və kino sənayesinə ilham vermişdir.
Azərbaycan folklorunda əfsanələrin yeri
Azərbaycan xalq yaradıcılığında əfsanələr mühüm yer tutur. Onlar xalqın tarixi yaddaşını, dünyagörüşünü və mənəvi dəyərlərini əks etdirir.
Azərbaycan əfsanələrinin əsas mövzuları
- Torpaq və vətən sevgisi
- Qəhrəmanlıq və fədakarlıq
- Təbiətə hörmət
- İlahi ədalət anlayışı
Məşhur Azərbaycan əfsanələri
- Qız qalası ilə bağlı əfsanələr
- Nuh tufanı və Azərbaycan torpaqları ilə əlaqəli rəvayətlər
- Daşlaşmış insanlar və müqəddəs ağaclar haqqında hekayələr
Bu əfsanələr bu gün də folklor toplusu, dərsliklər və elmi araşdırmalar vasitəsilə yaşadılır.
Əfsanələrin mədəni və sosial əhəmiyyəti
Əfsanələr yalnız əyləncə məqsədi daşımır. Onların cəmiyyət üçün bir sıra vacib funksiyaları var:
- Tarixi yaddaşın qorunması
- Milli kimliyin formalaşması
- Əxlaqi dəyərlərin ötürülməsi
- Mədəni irsin zənginləşdirilməsi
Müasir dövrdə əfsanələr
Texnologiyanın inkişafına baxmayaraq, əfsanələr aktuallığını itirməyib. Bu gün onlar:
- Filmlərə və seriallara mövzu olur
- Kitab və romanların əsasını təşkil edir
- Turizm sektorunda maraq obyekti kimi istifadə olunur
- Kompüter oyunları və komikslərdə canlandırılır
Beləliklə, əfsanələr müasir mədəniyyətlə qədim inanclar arasında körpü rolunu oynayır.
