Feildən Feil Düzəldən Şəkilçilər
Azərbaycan dilinin morfologiyasında feil xüsusi yer tutur. Feillər hərəkəti, prosesi və vəziyyəti bildirən nitq hissəsi kimi dilin “motoru” sayılır. Bu motoru daha güclü edən əsas mexanizmlərdən biri isə feildən feil düzəldən şəkilçilərdir.
Bu şəkilçilər vasitəsilə:
- yeni mənalı feillər yaranır,
- nitq zənginləşir,
- ifadə imkanları genişlənir,
- mətnlər daha axıcı və məntiqli olur.
SEO baxımından da bu mövzu olduqca aktualdır, çünki “feildən feil düzəldən şəkilçilər”, “Azərbaycan dilində feil şəkilçiləri”, “feil düzəldən şəkilçilər nümunələr” kimi açar sözlər tez-tez axtarılır.
Feildən Feil Düzəldən Şəkilçilər Nədir?
Feildən feil düzəldən şəkilçilər — kök və ya düzəltmə feillərə qoşularaq yeni məna daşıyan başqa feillər yaradan şəkilçilərdir.
Ümumi Formula:
Feil kökü + feil düzəldən şəkilçi = yeni feil
Məsələn:
- yaz → yazdır
- aç → açıl
- qır → qırış
- dol → doldur
Burada hər yeni feil əvvəlkindən fərqli məna ifadə edir.
Feildən Feil Düzəldən Şəkilçilərin Əsas Xüsusiyyətləri
- Yalnız feillərə qoşulur
- Yeni leksik məna yaradır
- Feilin növünü dəyişə bilər (icbar, qayıdış, qarşılıqlı və s.)
- Söz yaradıcılığında mühüm rol oynayır
Əsas Feildən Feil Düzəldən Şəkilçilər
İndi isə Azərbaycan dilində ən çox işlənən feildən feil düzəldən şəkilçiləri qruplar üzrə izah edək.
1. -dır / -dir / -dur / -dür Şəkilçisi (İcbar Növ)
Mənası:
Bir işi başqasına gördürmək mənası yaradır.
Nümunələr:
- yaz → yazdır
- oxu → oxutdur
- gül → güldür
- tik → tikdir
Cümlədə:
Müəllim şagirdə mətni yazdırdı.
SEO açar sözlər:
feil icbar növü, -dır şəkilçisi, feildən feil düzəldən şəkilçilər
2. -n / -ın / -in / -un / -ün Şəkilçisi (Qayıdış Növ)
Mənası:
Hərəkətin icraçıya qayıtmasını bildirir.
Nümunələr:
- yuma → yuyun
- gey → geyin
- ört → örtün
- dara → daran
Cümlədə:
Uşaq özü geyindi.
3. -ıl / -il / -ul / -ül Şəkilçisi (Məchul Növ)
Mənası:
Hərəkətin icraçısı bilinmir və ya vacib deyil.
Nümunələr:
- aç → açıl
- yaz → yazıl
- poz → pozul
- seç → seçil
Cümlədə:
Məktub dünən yazıldı.
4. -ş Şəkilçisi (Qarşılıqlı Növ)
Mənası:
Hərəkətin iki və ya daha çox şəxs arasında qarşılıqlı baş verməsini bildirir.
Nümunələr:
- görüş → görüş
- dalaş → dalaş
- öp → öpüş
- barış → barış
Cümlədə:
Uşaqlar tezliklə barışdılar.
5. -t / -ıt / -it / -ut / -üt Şəkilçisi (İcbar və Gücləndirici)
Mənası:
Hərəkəti etdirmə və ya gücləndirmə mənası yaradır.
Nümunələr:
- qurut → qurud
- qorx → qorxut
- yat → yatızdır (danışıqda)
- qaç → qaçırt
6. -laş / -ləş Şəkilçisi
Mənası:
Proses və dəyişmə bildirir.
Nümunələr:
- sür → sürətləş
- zəif → zəiflət (keçid forması ilə)
- geniş → genişlən
Feildən Feil Düzəldən Şəkilçilərin Cədvəli
| Şəkilçi | Növ | Nümunə |
|---|---|---|
| -dır | İcbar | yazdır |
| -n | Qayıdış | geyin |
| -ıl | Məchul | yazıl |
| -ş | Qarşılıqlı | barış |
| -t | İcbar | qorxut |
Feildən Feil Düzəldən Şəkilçilərin Orfoqrafiyası
- Sait ahənginə tabe olur
- Qoşulduğu kökün son səsinə uyğunlaşır
- Yazılışda dəyişiklik ola bilər:
- qır → qırıl
- döy → döyül
Buraxılış və Qəbul İmtahanlarında Rolu
Bu mövzu:
- 5–11-ci sinif proqramında
- DİM testlərində
- Dilçilik suallarında
tez-tez istifadə olunur.
Gələcəkdə testlər dəyişsə belə, feil şəkilçiləri dəyişməyəcək — dilin sabit investorlarıdır.
Tez-Tez Verilən Suallar (FAQ – SEO üçün)
Feildən feil düzəldən şəkilçilər neçə dənədir?
Əsasən 6–7 əsas şəkilçi qrupu var, lakin variantları çoxdur.
-dır şəkilçisi həmişə icbar növdür?
Bəli, əsas funksiyası icbarlıqdır.
Feil düzəldən şəkilçi ilə zaman şəkilçisi fərqi nədir?
Düzəldən şəkilçi yeni söz yaradır, zaman şəkilçisi qrammatik forma yaradır.
Nəticə
Feildən feil düzəldən şəkilçilər Azərbaycan dilinin ən məhsuldar və funksional morfoloji vasitələrindəndir. Onlar:
- dili zənginləşdirir,
- ifadə imkanlarını artırır,
- yazı və danışığı gücləndirir.
SEO baxımından isə bu mövzu:
- təhsil saytları,
- bloqlar,
- müəllim resursları üçün
uzunömürlü və yüksək axtarış potensialına malikdir.
Gələcəkdə dil texnologiyaları nə qədər inkişaf etsə də, bu şəkilçilər hələ çox “iş görəcək”. Dil dəyişir, amma qaydalar iş başındadır
