Hidrosfer Haqqında Məlumat – Yer Kürəsinin Su Qatı və Əhəmiyyəti
Yer kürəsində həyatın mövcudluğunu təmin edən ən əsas amillərdən biri sudur. Su yalnız canlıların yaşaması üçün deyil, eyni zamanda iqlim sistemlərinin formalaşması, relyefin dəyişməsi və ekoloji tarazlığın qorunması üçün də mühüm rol oynayır. Məhz bu səbəbdən Yer üzərindəki bütün su ehtiyatlarını birləşdirən hidrosfer anlayışı coğrafiya və təbiət elmlərinin əsas mövzularından biridir.
Hidrosfer haqqinda melumat
Hidrosfer Nədir?
Hidrosfer Yer kürəsində mövcud olan bütün suların cəmini ifadə edən anlayışdır. Bu anlayışa okeanlar, dənizlər, çaylar, göllər, buzlaqlar, yeraltı sular, atmosferdəki su buxarı və hətta canlı orqanizmlərin tərkibində olan su da daxildir.
“Hidrosfer” sözü yunan mənşəlidir:
- “hydor” – su
- “sphaira” – kürə, qat
Yəni hidrosfer “su qatı” mənasını verir. Bu qat Yer kürəsinin səthinin təxminən 71%-ni əhatə edir və planetimizin ən geniş yayılmış təbii qatlarından biridir.
Hidrosferin Yer Kürəsindəki Əhəmiyyəti
Hidrosfer Yer üzərində həyatın yaranması və davam etməsi üçün əsas şərtdir. Su olmasaydı:
- Canlı orqanizmlərin mövcudluğu mümkün olmazdı
- İqlim sistemləri formalaşmazdı
- Torpaqlar məhsuldar olmazdı
- Maddələr mübadiləsi dayanardı
Su bütün canlı hüceyrələrin tərkibində iştirak edir və bioloji proseslərin əsas daşıyıcısıdır. İnsan orqanizminin təxminən 60–70%-i sudan ibarətdir.
Hidrosferin Tərkibi
Hidrosfer çoxşaxəli və mürəkkəb quruluşa malikdir. Onun tərkibini bir neçə əsas hissəyə bölmək olar.
Dünya Okeanı
Hidrosferin ən böyük hissəsini Dünya okeanı təşkil edir. Dünya okeanı Yer kürəsindəki bütün okean və dənizlərin birgə adıdır.
Dünya okeanına daxildir:
- Sakit okean
- Atlantik okean
- Hind okeanı
- Şimal Buzlu okeanı
- Cənub okeanı (bəzi mənbələrdə ayrıca göstərilir)
Dünya okeanı hidrosferin təxminən 96,5%-ni təşkil edir. Bu suların böyük hissəsi duzludur və birbaşa içməli su kimi istifadə edilə bilməz.
Quru Suları
Quru suları Yer səthində və yerin altında yerləşən şirin su ehtiyatlarıdır. Bunlara daxildir:
- Çaylar
- Göllər
- Bataqlıqlar
- Yeraltı sular
- Buzlaqlar
Quru suları hidrosferin kiçik hissəsini təşkil etsə də, insan həyatı üçün ən vacib su mənbəyidir.
Okean və Dəniz Suları
Okean və dənizlər Yer kürəsinin istilik balansının qorunmasında mühüm rol oynayır. Onlar günəşdən alınan istiliyi toplayır və paylayır, iqlimə təsir göstərir.
Okean sularının əsas xüsusiyyətləri:
- Duzluluq (orta hesabla 35‰)
- Temperaturun dərinliyə görə dəyişməsi
- Axınların mövcudluğu
- Böyük bioloji müxtəliflik
Okean axınları (məsələn, Qolfstrim) qlobal iqlim sisteminin formalaşmasında mühüm rol oynayır.
Şirin Sular və Onların Paylanması
Yer üzərindəki suların yalnız təxminən 2,5%-i şirin sudur. Bu şirin su ehtiyatlarının da böyük hissəsi birbaşa istifadəyə yararlı deyil.
Şirin suların paylanması:
- Buzlaqlar və daimi qar örtüyü – təxminən 69%
- Yeraltı sular – təxminən 30%
- Çaylar və göllər – təxminən 1%
Göründüyü kimi, insanın gündəlik istifadə etdiyi su ehtiyatları çox məhduddur.
Çaylar Hidrosferin Dinamik Hissəsi Kimi
Çaylar hidrosferin ən hərəkətli və dəyişkən hissəsidir. Onlar yağıntılar, buzlaqlar və yeraltı sular hesabına qidalanır.
Çayların funksiyaları:
- Şirin su mənbəyi
- Torpağın suvarılması
- Hidroenerji istehsalı
- Nəqliyyat yolu
- Ekosistemlərin qorunması
Dünyanın ən uzun çayları sırasında Nil, Amazon, Missisipi və Yansızı göstərmək olar.
Göllər və Bataqlıqlar
Göllər quru səthində yerləşən təbii su hövzələridir. Onlar şirin və ya duzlu ola bilər. Bataqlıqlar isə su ilə doymuş torpaq sahələridir və ekoloji baxımdan çox qiymətlidir.
Göllərin əhəmiyyəti:
- Su ehtiyatlarının toplanması
- Mikroiqlimin formalaşması
- Bioloji müxtəlifliyin qorunması
Yeraltı Sular
Yeraltı sular torpaq və süxurların məsamələrində toplanan sulardır. Onlar uzun müddət ərzində formalaşır və çox vaxt təmiz olur.
Yeraltı sular:
- Artezyan suları
- Qrunt suları
- Mineral sular
Bir çox regionda içməli suyun əsas mənbəyi məhz yeraltı sulardır.
Buzlaqlar və Qar Örtüyü
Buzlaqlar hidrosferin ən böyük şirin su anbarıdır. Onlar əsasən qütb zonalarında və yüksək dağlıq ərazilərdə yerləşir.
Buzlaqların əhəmiyyəti:
- Su ehtiyatlarının saxlanması
- Dəniz səviyyəsinin tənzimlənməsi
- İqlim dəyişikliklərinin göstəricisi
Qlobal istiləşmə nəticəsində buzlaqların əriməsi hidrosferin tarazlığını pozur.
Atmosferdəki Su
Atmosferdə su əsasən su buxarı, buludlar və yağıntılar şəklində mövcuddur. Atmosferdəki su miqdarı az olsa da, su dövranında mühüm rol oynayır.
Su Dövranı və Hidrosfer
Su dövranı hidrosferin fasiləsiz hərəkətini təmin edən təbii prosesdir. Bu proses aşağıdakı mərhələlərdən ibarətdir:
- Buxarlanma
- Kondensasiya
- Yağıntı
- Axım və sızma
Su dövranı hidrosfer, atmosfer, litosfer və biosfer arasında əlaqə yaradır.
Hidrosfer və Canlı Aləm
Hidrosfer biosferin əsas dayaqlarından biridir. Su mühitində saysız-hesabsız canlı növləri yaşayır:
- Balıqlar
- Su bitkiləri
- Mikroorqanizmlər
- Dəniz məməliləri
Eyni zamanda quru canlıları da hidrosferdən asılıdır.
İnsan Fəaliyyəti və Hidrosfer
İnsan fəaliyyəti hidrosferə həm müsbət, həm də mənfi təsir göstərir.
Mənfi təsirlər:
- Su hövzələrinin çirklənməsi
- Suyun həddindən artıq istifadəsi
- İqlim dəyişiklikləri
Müsbət addımlar:
- Su ehtiyatlarının qorunması
- Təmizləyici texnologiyalar
- Davamlı su idarəetməsi
Hidrosferin Qorunmasının Əhəmiyyəti
Hidrosferin qorunması gələcək nəsillər üçün həyati əhəmiyyət daşıyır. Təmiz suya çıxış insan hüquqlarından biri hesab olunur.
Qoruma yolları:
- Suya qənaət
- Çirklənmənin azaldılması
- Maarifləndirmə
- Beynəlxalq əməkdaşlıq
